Thứ Sáu, 3 tháng 10, 2014

Tuổi vào mồ (Truyện ngắn đã chỉnh sửa)


Liên trịnh trạc bước vào lớp, giọng dõng dạc:
          - Cả lớp trật tự nghe tớ thông báo!
Chẳng ai thèm ngoái lại, ai cũng bận bịu việc riêng của mình, đứa đan, đứa thêu tranh, đứa xoen xoét mồm chửi "con đĩ" ất ơ nào đó đêm qua đi nhà nghỉ với bồ nó, đứa cay cú "bà giáo" dám cho nó cho điểm 0 chuyên cần chỉ vì không đọc giáo trình, đứa mếu máo, mặt cắt không hạt máu vì lo dính bầu… Gần một trăm cái mồm cùng hoạt động trong cái phòng chật chội cho bốn mươi người thì cứ phải to như mồm cô chủ nhiệm lúc thông báo tiền học mới át nổi. Đáng lẽ lớp có năm mươi người thôi, nhưng khoa năm nay bỗng dưng thương các em bị trượt trên thủ đô, thành thử nhận thêm hơn bốn mươi nguyện vọng hai vào nữa, mỗi em chỉ cần mất tầm chục triệu thôi, Quá rẻ với giá thị trường! Ngặt nỗi, phòng to bị các lớp khác (cũng đông chẳng kém miếng) chiếm hết rồi. Nhưng không sao! Đại học là phải học đông như thế mới xứng tầm, mới đúng chữ ĐẠI in hoa. Nhiều đứa về quê kể cho thầy u nó nghe lớp đại học đông lắm, đông như cái tổ mối, mỗi đứa chỉ được ngồi nửa cái đít thôi, khiến ai cũng phải tấm tắc, há hốc mồm trầm trồ: “Đúng là đại học có khác!”.
Mic hỏng, quỹ lớp cạn, xin trường thì sống chết mặc bay. Nói không ai nghe, bực mình, Liên dùng hết sức bình sinh đập rầm xuống bàn, khiến ai nấy cũng giật thót cả tim.
          - Các bạn buồn cười nhỉ? Ngồi trong lớp mà cứ ầm ầm lên?
          - Đang ra chơi, không nói chuyện thì ngồi cạnh khóe nhau như các cô dưới văn phòng khoa hả lớp trưởng? – Giọng cái Hằng choen choét phía dưới. Nó là đứa đanh đá và phản động nhất lớp, nhà cầm đề, có "số má" nên ăn nói giang hồ lắm. Hồi đầu năm nó tự ứng cử cán bộ lớp nhưng không ai bầu, đâm ra cay cú đội ngũ cán bộ lớp, hạch sách từng tí một. Thế mà về sau nó lại được nhiều đứa quý. Nhờ có nó mà bọn cán bộ lớp phải dè chừng, tiền nong mà loằng ngoằng nó chửi cho tái mặt. Giá mà cơ quan nhà nước nào cũng có vài đứa như nó thì xã hội tốt đẹp hơn nhiều.
          - Tớ có chuyện quan trọng muốn thông báo. Vì mic hỏng nên các bạn trật tự nghe!
          - Mẹ, đổ cả đống tiền vào mua mic mà hỏng lên hỏng xuống, chúng mày ăn bớt quỹ mua đồ Tàu chứ gì? – Cái Hằng vẫn cố đế thêm vào. Nhi bí thư phải gàn mãi nó mới chịu yên.
          Đợi cả lớp yên ắng, Liên còn cẩn thận đóng kín các cửa lại rồi mới trịnh chạc thông báo:
          - Như các bạn đã biết, lớp mình sắp học xong học kì một. Ngoài việc đi ngày 20 tháng 11, chúng ta phải đi thêm học phần nữa.
          - Đi học phần là cái qué gì thế lớp trưởng ơi? – Tiếng cái Hòa chao chao lên, nó là chúa lanh chanh.
          - Tớ vừa đi họp về nên cũng vừa mới biết thôi. Đi học phần tức là kết thúc mỗi học phần thì phải đi cảm ơn thầy cô dạy học phần đó. Học bao nhiêu học phần trong một học kì thì cuối kì phải đi bấy nhiêu học phần.
          - Vẽ, đã đi 20 tháng 11 rồi lại còn ị ra cái cảm ơn học phần, cảm ơn gì lắm thế? Cảm ơn có mài ra mà hốc được không? – Cái Hằng vẫn còn lẩm bẩm.
          Liên bực mình cái Hằng lắm, nó cứ làm như Liên vẽ hươu vẽ vượn ra để ăn tiền của nó không bằng. Liên đáp thẳng vào Hằng:
          - Không phải tớ vẽ ra mà thông lệ ở các trường và các khoa đều thế bạn ạ! Bạn nào không tin thì cứ đi hỏi.
          - Thế không đi có làm sao không lớp trưởng ơi? – Tiếng cái Loan the thé.
          - Không đi, thi lại ráng chịu. Toàn bộ điểm chuyên cần, điểm điều kiện, điểm thi và giới hạn đề thi phụ thuộc hết vào lần đi học phần này đấy. Đi 20 tháng 11 chỉ là phụ.
          - Thế đi như thế nào hả lớp trưởng? – Lại thêm tiếng cái Chi vọng lên.
          - Theo thông lệ thì mình sẽ đi tiền theo số học trình. Môn nào ít học trình thì đi ít, nhiều học trình thì đi nhiều. Mọi năm là một trăm năm mươi nghìn một học trình, nhưng năm nay tiền mất giá, giá cả tăng thì phải hai trăm nghìn các thầy cô mới chịu.
          - Sao nhiều thế? Đào đâu ra tiền mà đi?... – Cả lớp lại nhốn nháo nhộn nhạo như cháy chợ. Bàn tán, chửi mắng, nói xấu, xỉ vả, cãi nhau, xô bồ, như một bát nộm tạp nham. Mỗi người một giọng. Những lúc như vậy lớp vui đáo để, không còn cái không khí tẻ nhạt của những bài giảng cơm nguội, nhạt như nước ốc nữa.
          - Lớp trưởng ơi, tớ có ý kiến. Cả lớp nghe tớ bảu này! – Cái Phèng đứng lên, nhau nháu cái giọng đặc sệt vùng quê – Theo tớ chúng mình không nên đi xiền tốn kém lắm mà lại mất hết lòng nhau. Như ở quê tớ người ta chỉ biếu thầy cô chai mắm với gói mì chính thôi là quý lắm rồi. Đi thế cho tình cảm. Tình cảm là chính. Thầy trò với nhau mà quy hết ra tiền nong thì còn gì là tình nghĩa nữa?
          Liên gạt phăng ý kiến của cái Phèng:
          - Dở hơi à! Ai lại làm thế, bôi bác chết! Các cô ở thành phố chứ có ở quê đâu mà đi mấy cái đấy. Thời buổi hiện đại bây giờ tiền là trên hết. Cậu cứ đem cái thói ở quê ra thành phố họ cười cho thối mặt.
          - Thật, đi mấy cái đấy các cô lại chẳng hất mẹ ra đường cả lũ. Các cô bây giờ chỉ thèm tiền thôi! Tình với chả nghĩa, có mua được cái băng vệ sinh cho các cô không? – Vẫn là tiếng cái Hằng, cái giọng nặng trình trịch của nó không lẫn đâu được.
          Liên tiếp tục phân trần:
          - Giờ có tốn cũng phải chịu chứ biết làm sao. Đi mấy cái thứ vớ vẩn rồi các cô trù, cho thi lại, học lại còn khổ hơn. Mà lớp mình đông chia ra cũng còn đỡ, lớp người ta có hai mấy mạng cũng phải đi bằng tiền kia kìa.
Thấy lớp vẫn ồn, Nhi đứng ra ổn định:
          - Thôi được rồi, bây giờ lớp mình thống nhất là đi như thế nhé. Lớp trưởng tính luôn tiền đi cho nhanh!
          - Kì này lớp mình học bảy môn: môn thống kê xã hội học ba học trình, môn triết học Mác – Lênin ba học trình, môn tư tưởng Hồ Chí Minh ba học trình, môn tiếng Anh năm học trình, môn đường lối cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam bốn học trình, môn cơ sở văn hóa Việt Nam bốn học trình, còn môn thể dục không có số học trình nên tạm tính là hai học trình. Như vậy chúng ta có tận ba môn chuyên ngành đấy nhé.
          - Sao không tính một học trình cho rẻ? – Cái La ngồi dưới hỏi vắt vẻo.
          - Không được, một học trình ít quá thầy trả lại hàng đấy, thầy đi coi thi một buổi  tại chức cũng được đút nửa triệu rồi.
Nói rồi, Liên lôi điện thoại ra tính.
          - Như vậy tổng cộng là hai tư học trình, nhân với hai trăm nghìn là bốn triệu tám trăm nghìn. Cộng thêm tiền bánh mỗi hộp năm mươi nghìn là ba tăm năm mươi nghìn nữa. Tổng cộng là năm triệu một trăm năm mươi nghìn.
          - Thế không mua bánh không được à? – Lại một đứa nữa hỏi vọng, bọn này cứ quen thói tiếc tiền không phải lối.
          - Ai lại làm thế? Đưa tiền không trơ lắm, các cô trả lại đấy. Tiền thì các cô thích thật nhưng vẫn phải làm cao nó mới duy mỹ, đúng chất sư phạm cấp cao. – Liên lại phải gàn – Tóm lại, chia ra chín mươi hai người là khoảng năm mươi sáu nghìn một người nhé. Trong ba ngày các bạn đóng đủ cho Nguyệt lớp phó đời sống. Đi sớm thì có đề sớm mà ôn.
          Phía cuối lớp, bọn cái Hương cái Trang đang bàn kế hoạch đi tiền riêng. Hương nói thầm vào tai Trang:
          - Mày chuẩn bị tiền đi riêng cho điểm cao nhá. Chứ có mấy môn khó vãi đái, tao sợ trượt lắm mày ạ.
          - Ơ, tao tưởng đi học phần thì không bị trượt? – Trang ngạc nhiên.
          - Mày ngu lắm! Nói bé thôi không bọn nó nghe thấy! Đi học phần chỉ là để có đề cương cho lớp thôi chứ vẫn trượt như thường. Đi riêng thì các cô mới nhớ mặt mình mà nâng điểm lên chứ.
          - Nhưng tao chưa đi kiểu này bao giờ mày ạ. Sợ các cô không lấy.
          Hương huých nhẹ vào sườn Trang.
          - Ui giời, lấy mạnh! Mày không nghe cô Chín vừa nói oang oang trên lớp đấy à? – Nó nhại lại cái giọng ngọt choét của cô Chín dạy môn tư tưởng Hồ Chí Minh khi nãy: – “Hòn đất ném đi hòn chì ném lại, không học được thì biết đường đi cửa sau đi. Các em năm nhất không biết gì nên cô mới nói, coi như dạy các em thêm một bài học…”

***

          - Thầy Ích thống kê bốn trăm nghìn, cô Chín tư tưởng sáu trăm nghìn, cô Ngoan triết học sáu trăm nghìn, cô Phòng đường lối tám trăm nghìn, thầy Đãng thể dục bốn trăm nghìn, cô Thi cơ sở văn hóa tám trăm nghìn, thầy Mạnh tiếng Anh một triệu. Các cậu nhìn kĩ phong bì nhá, niêm phong rồi không mở ra đâu đấy. – Nguyệt giơ phong bì ra giữa mặt cho cả bốn đứa cán bộ lớp xem.
          Tiền thì đủ rồi, nhưng cái Linh ngứa mắt cái phong bì thế không biết. Nó là lớp phó văn thể mỹ, nên tính cũng duy mỹ, hình thức lắm, cái gì cũng phải đẹp, phải sang. Nó lên giọng hạch sách:
          - Này, sao không mua cái phong bì đẹp đẹp tí, trông bẩn bẩn nhìn mất cảm tình lắm Nguyệt ơi.
- Tiền đâu mà mua? Quan trọng là bên trong chứ hình thức làm gì cho mệt. Phong bì có đẹp thì các cô cũng xé toác toàng toạc ra thôi! – Nguyệt gạt đi, tính nó kiệt lắm. Nhưng làm cán bộ thì kiệt cho cả lớp nữa, nên cũng tốt.
Kiểm tra xong tiền nong, Liên đứng lên chốt:
          - Vậy là xong hết rồi nhé. Hôm nay mình đi bốn người, ba người để mai đi. Đi luôn chiều nay cho nhanh không thì không kịp! Hẹn nhau sáu giờ tối nay ở cổng trường. Rõ khổ, đi thầy đi cô mà như chạy xô chạy chậu.
- Còn xe pháo thì sao hả Liên?
          - Ờ đấy, quên mất. Thế ở đây những ai có xe?
          - Chỉ có mỗi Linh có xe thôi. Nhà bạn ấy ở trong thành phố mà. – Giọng cái Thắm chọc ngoáy, nhà nó nghèo nên ghét mấy đứa thành phố lắm. Nó biết thừa cái Linh được bầu vào cán bộ lớp vì cả lớp có mỗi mình nó ở thành phố chứ có tài cán gì đâu. Ngay cả điểm đầu vào nó còn thiếu, chạy mất gần trăm triệu cho thầy hiệu trưởng mới được vào trường.
          - Để tớ cho bạn đi nhờ nhé! Không thì bạn định làm "gà móng đỏ"[1] lượn vỉa hè chắc? – Linh cũng chẳng vừa, nó vẫn tự hào là gái Hải Phòng thì ghê gớm nên không chịu ai bao giờ. Đời có nhiều người thích lấy cái xấu xa để tự hào vì họ chẳng thể tốt đẹp được.
          - Tớ thì mượn được xe của ông anh họ rồi. – Nhi nói.
          - Thế còn Nguyệt?
          - Tớ không có.
          - Tớ cũng không có xe. Như vậy thì tớ với Nguyệt sẽ thuê xe đi chung. Thắm có thể đi chung xe với Nhi hoặc Linh. Thống nhất thế đi, sáu giờ có mặt ở cổng trường. Các bạn có thể về được rồi!
Lúc ra cửa lớp, Nguyệt níu tay Liên lại.
          - Tớ quên mất, khi nãy không nói, bánh chỉ có hai lăm nghìn một hộp thôi, còn thừa một trăm bảy lăm nghìn.
          - Sao cậu mua bánh rẻ thế?
          - Tiền là được rồi, cần gì mua bánh ngon. Tiết kiệm đồng nào hay đồng ấy.
          Lần này Liên nể cái Nguyệt thật, tiền chùa mà nó cũng tiếc. Đúng là đại kiệt. Liên nghiêm giọng:
          - Vậy đưa chỗ tiền thừa cho tớ trả tiền thuê xe. Thừa thiếu thế nào tớ bảo cậu sau.
Nguyệt móc ví, đưa đúng một trăm bảy năm nghìn không thừa không thiếu, còn dặn Liên phải lấy hóa đơn về. Nhưng dại gì Liên lấy hóa đơn, nó cũng muốn tranh thủ ăn bớt tiền thuê xe, ít nhiều cũng được bữa cơm trưa. Làm cán bộ dễ lắm, cứ ăn từ cái nhỏ nhất mà to dần lên, làm càng to ăn càng dày.

***

- Tới giờ ăn cơm mà mày còn đi đâu đấy con?
          - Con với mấy đứa cán bộ lớp đi cảm ơn học phần bố ạ.
          - Cảm ơn học phần là cái gì?
          - Là đi cảm ơn giáo viên bộ môn đấy bố.
          - Thế không có quà cáp gì cho người ta à?
          - Thời buổi này ai quà cáp hả bố, tiền thôi! – Linh lên giọng với bố, ra vẻ lõi đời. Vào đại học nó khôn ra được bao nhiêu, cứ đà này đến khi ra trường đứa nào cũng từ cừu mà hóa cáo, hoặc hóa thành những giống quái thai nào đó cũng nên.
          Ông Hùng đang đọc báo cũng phải ngoái lại đế thêm một câu:
          - Đấy, tao đã bảo mà, công an, giáo viên, bác sĩ, ba hạng người này mà chê tiền thì chó chê cứt!
            Câu này ông nhai đi nhai lại dễ đến con số nghìn tỷ lần rồi. Kể ra ông cũng hợp thời, bây giờ cái gì chẳng lên đến nghìn tỷ, có ai dùng trăm tỷ, chục tỷ nữa đâu.
          Trời tháng mười hai rét cứa da cứa thịt, từng cơn gió lạnh tanh, khô không khốc cứ hùa nhau tát thẳng vào mặt người đi đường để lại những vết đỏ hằn trên da thịt. Cái rét miền Bắc là cái rét độc, độc như chính con người nơi này, không cẩn thận là bỏng lạnh như chơi. Sống ở nơi khắc nghiệt nên con người nơi đây cũng ác nghiệt lắm.
          - Làm cái gì mà lâu thế? Mọi người đợi mỗi mình bạn thôi đấy. – Vừa nhìn thấy Linh, Liên đã rau rảu cái mồm.
          - Nhà tớ xa, các bạn phải thông cảm chứ!
          Năm đứa đến nhà cô Ngoan dạy triết - trưởng khoa đầu tiên, nhà cô ở gần trường nhất.
          - Ê dừng lại! Phải nhà này không? – Thắm chỉ vào gian nhà màu vàng cũ kĩ bên đường – 143a phố Cam Ranh nhé.
          - Nhà cô Ngoan là 143b cơ mà Thắm, bên này nè!
          Cả bọn nhìn theo hướng tay Linh chỉ, đứa nào cũng phải hoác mồm. Số nhà 143b là căn biệt thự ba tầng xây theo kiểu đời mới, vườn tược rộng rãi đến vài chục mét với đầy đủ non bộ, cây cảnh, bể bơi, cổng sắt cao vút như Dinh Độc lập. Căn biệt thực mọc sừng sững như cái điện thờ, đối nghịch với những dãy nhà ụp xụp, cũ kĩ xung quanh như một trò đùa kệch cỡm của không gian.
          Nguyệt thì thầm:
          - Liên ơi… bạn có nhầm không, hay là 143a? Chứ trông cô Ngoan giản dị lắm mà, sao nhà lại to thế được?
          - Nhầm thế nào được, tờ danh sách địa chỉ này tớ xin ở khoa mà!
Cả bọn còn bán tín bán nghi thì Linh chen vào:
- Các bạn chẳng biết gì, xu hướng của người giàu bây giờ là càng giản dị càng tốt, nhất là tầng lớp công chức, quan lại, họ còn phải che mắt thiên hạ chứ. Mà cô là trưởng khoa, giàu là đúng rồi, thắc mắc thừa.
- Thì bọn tớ ở quê ra, có biết gì về người giàu ở thành phố đâu. – Cái Thắm vẫn trả treo.
- Không biết thì học dần đi bạn ạ! Không thể cứ sống ở quê mãi được đâu! – Linh nguýt giọng.
          Cả bọn tiến đến căn biệt thự, nhưng chẳng đứa nào dám bấm chuông, cứ đùn đẩy nhau. Hình như hồn vía của chúng quá nhỏ bé so với căn biệt thự "đồng cốt" này? Cuối cùng, cái Linh phải ra bấm chuông, đi với bọn nhà quê phát bực.
          Ring… Ring…
          Một hồi, hai hồi, ba hồi… đến hồi thứ n mới có một em chã lót nhót chạy ra, chẳng biết tại nhà rộng quá không ai nghe thấy hay tại bệnh kiêu của người giàu nữa?
          - Các chị gặp ai ạ?
          Nhìn thằng bé chắc chắn là con cô, béo nhũm nhĩm, hai mắt híp sệt vào, hệt như thằng em chã nhà bà Phó Đoan. 
          - Mẹ có nhà không em?
          - Mẹ em đi vắng chưa về chị ạ!
          Thằng bé làm Liên ngớ cả người, rõ ràng lúc trưa nó gọi điện cô hẹn nó tối đến, giờ lại đi vắng. Nó vẫn gặng hỏi.
          - Thế em có biết khi nào mẹ về không?
          - Dạ hông, cái này chị phải hỏi mẹ em.
          - Ừ được rồi, em đi vào đi! Chị chào em!
          - Thế là sao hả Liên? Tớ tưởng bạn hẹn cô rồi? – Cái Nhi có vẻ bực mình.
          - Rõ ràng buổi trưa tớ hẹn cô, cô bảo tối đến mà! – Liên vừa phân trần vừa rút điện thoại ra gọi, giọng quay ngoắt 180 độ, dẻo như mật – A lô, em chào cô ạ! Cô ơi, em với các bạn cán bộ lớp đang ở trước cửa nhà cô, mấy giờ thì cô về ạ?
          - Ôi chết! thế à? – Giọng cô có vẻ thửng thốt, lẻo lẹo – Chết, giờ cô lại bận chút việc ở bên ngoài, chắc tầm tám giờ cô về, em với các bạn cứ đi các thầy cô khác rồi quay lại nhà cô sau cũng được!
          - Dạ vầng! Em chào cô ạ! – Liên tắt máy, quay sang mấy đứa kia – Cô bảo giờ cô đang bận ở ngoài, mình cứ đi các thầy cô khác, tí quay lại cũng được. Giờ mình đi thầy Lợi thống kê đi!
          Nghe tiếng xe máy nhỏ dần, cô Ngoan mới khẽ bảo con:
          - Ngó ra xem các chị về chưa con!
          - Sao em không để chúng nó vào nhà, giời lạnh thế này bắt đi lại nhiều tội ra?
         - Kệ đi anh! Ai bảo chúng nó đến đúng giờ nhà người ta đang cơm nước, tiếp sao được. – Giọng cô vẫn nhẹ nhàng, ấm áp một cách tự nhiên - Với lại, em còn đang băn khoăn chuyện thu tiền mở mã ngành của bọn cao đẳng. Anh bảo em nên thu chúng nó bao nhiêu?
          Chú Hùng lướt lưỡi liếm nhẹ chỗ cà phê cuối cùng trong tách, trầm ngâm một lúc rồi mới cất giọng đều đều, như nói một điều gì đó rất quen thuộc.
          - Thu ba triệu rưỡi mỗi đứa đi! Ba triệu mình cầm, còn năm trăm hoa hồng lại cho bà Hoa chủ nhiệm lớp đó.
           - Có sợ nhiều quá không anh?
           - Mở nguyên một mã ngành chứ đâu phải chuyện nhỏ? Thế là ít rồi. Em cứ bảo bà Hoa khi thu tiền đừng có ghi hóa đơn gì hết. Rủi sau này có đứa nào kiện cũng không sợ. Vụ này làm kín kẽ thôi, đừng để cho con Chín và con Phòng nó biết!

***

          Nhà thầy Ích ở đường Nguyễn Văn Lan, con đường duy nhất dẫn ra các khu công nghiệp, giờ tan tầm container đi lại như mắc cửi, từng đàn, từng đàn, xe này ấn đít xe kia mà đi, nhìn phát hãi. Chúng là những con quái vật nghiến thịt người của các khu công nghiệp đang mọc lên như cỏ dại. Trừ cái Linh ra, bốn đứa kia lần đầu tiên đi giữa hàng container đông nghẹt như thế này, nên đứa nào cũng sợ vón linh hồn.
          - Sao cái đường này khiếp thế hả Linh? – Giọng cái Nhi run run.
          - Đi nhiều thì quen thôi. Đi tầm này còn an toàn chán vì đông nên nó mới đi chậm, chứ tầm tối muộn đường quang, nó lại chẳng phóng bạt mạng ấy chứ. – Linh vẫn thản nhiên, nó đi quá quen cái đường này rồi. Đúng là người thành phố thì tim to hơn người nhà quê.
          Nhà thầy Ích giản dị hơn nhà cô Ngoan, chỉ là cái nhà ống ba tầng trong một con ngõ nhỏ, đúng kiểu kiến trúc đặc trưng của đô thị Việt hiện đại. Nhưng bên trong cũng bày biện đủ thứ một cách hữu ý, lại toàn đồ dễ vỡ, làm mấy đứa cứ phải đi lần từng bước một, vỡ một cái thì chết tiền đền. Mấy năm trước, có đứa sinh viên vô tình làm vỡ của thầy con ngựa ngọc bích đời Minh, thầy về tận quê bắt bán đất đi để đền. Nhà thầy cứ như cái động màn tơ giăng bẫy học sinh.
          Người ta bảo miếng trầu là đầu câu chuyện, không chí ít cũng phải có miếng nước. Nhưng chúng nó vừa kịp ngồi xuống thầy đã vào chuyện luôn, không thèm mời nước mời nôi gì sất. Thầy đánh thuê nhiều trường, ngày nào cũng phải tiếp vài đám sinh viên, nên dẹp luôn khoản nước nôi cho nhanh.
          - Lớp mình là học kém môn của thầy lắm! Thầy gọi mấy đứa lên bảng mà mù tịt chẳng biết gì.
- Dạ, thầy thông cảm ạ! Lớp chúng em là lớp xã hội nên tính toán kém lắm ạ. – Liên cười trừ vớt vát.
          - Thầy cũng biết thế nhưng cứ học hành thế này thì chẳng ai qua nổi đâu. Môn này thầy ra nhiều bài tập đấy chứ không có lí thuyết mà tụng thuộc lòng như mấy cái môn nhồi sọ của khoa các em đâu.
          Thầy nói nhẹ nhưng chắc chắn từng chữ một, làm cả bọn sốt vó, nhất là cái Thắm, nó dốt đặc về tính toán.
          - Nhưng mà không sao. Không học được thì thầy có cách giúp. – Nói rồi thầy chỉ vào túi quà, rất điềm đạm – Thế trong phong bì này là bao nhiêu tiền?
          Thầy hỏi thẳng thừng quá, làm đứa nào cũng chết đứng người, tim chúng nó mà có mồm chắc cũng phải há hốc ra mà thở. Chỉ có Liên lanh lẹ hiểu ý thầy, đã hỏi vậy thì cứ trả lời thẳng luôn cho nhanh.
          - Dạ… bọn em đi theo số học trình như đúng quy định, môn của thầy có hai học trình nên chỉ có bốn trăm nghìn thôi ạ.
          - Thế lớp em có bao nhiêu người?
          - Dạ, chín mươi hai người ạ.
          - Thế thì thầy chỉ chắc là khoảng chục người qua được thôi. - Thầy ngồi tính nhẩm một lúc rồi nói tiếp, giọng trùng xuống, nghe rất bé – Nếu muốn qua hết mà điểm lại cao thì cứ đưa thầy tầm bốn triệu sáu nữa.
          Cả năm đứa cùng há hốc não, mắt mở to nhìn nhau, không nói được câu gì. Lặng đi một lúc, nhằn nhứ mãi Liên mới dám nói tiếp:
          - Dạ em biết rồi. Để em về nói với các bạn ạ. – Nó ngập ngừng một lúc rồi chốt thêm câu cuối – Thế có chắc là điểm cao không hả thầy?
Thầy chẹp lưỡi, nhẹ nhàng nói tiếp:
          - Chắc chắn là tám chín hết. Các em cứ yên tâm!
          - Thế không làm được bài thì sao hả thầy? – Cái Thắm nhanh nhảu.
          - Chỉ cần không để giấy trắng thì kiểu gì cũng tám chín. Cứ yên tâm! À, lần sau đến thì mang theo két bia nữa! Thầy thích uống bia. – Nói rồi thầy bật cười hơ hớ, để lộ ra hàm răng vàng ố trông đê tiện hết mức.
          Cả bọn ra khỏi nhà thầy, vẫn không hết bàng hoàng. Đi được một quãng dài, Linh mới dám nói:
          - Cả đời tớ chưa từng gặp giáo viên nào như thế!
- Thầy đòi những bốn triệu sáu! – Liên thốt lên, vẫn chưa hết bàng hoàng, chỗ tiền đó thậm chí còn hơn cả hai tháng lương của bố nó cộng vào.
Nguyệt ngồi sau tính nhẩm một lúc, mặt bỗng sáng rỡ.
          - Bốn triệu sáu chia cho chín mươi hai người thì là năm mươi nghìn một người. Bỏ ra năm mươi nghìn mà được tám chín, lại không phải học hành gì, tớ thấy được đấy các cậu à!
          - Nhưng có chắc thầy cho tám chín hết không hay lại vẫn trượt thì bỏ mẹ? – Cái Thắm vẫn tiu nghỉu – Với lại còn tính thêm cả két bia nữa đấy.
          - Được rồi, các cậu dừng ở đây đi để tớ hỏi chị tớ cho chắc.
Liên ra hiệu cho cả bọn dừng ở vỉa hè rồi rút máy gọi cho chị họ nó đang học khóa trên. Một lúc sau, nó hớn hở quay lại khẳng định với cả bọn:
- Tớ vừa hỏi chị tớ rồi, năm ngoái chị ấy cũng học môn thống kê xã hội học của thầy. Chị ấy bảo cứ yên tâm, thầy nói là làm. Lớp chị ấy năm ngoái nhiều đứa không làm được cứ chép lại đề mấy lần cho đầy hai mặt giấy, chín hết. Yên tâm đi, thầy có nguyên một đường dây ở phòng khảo thí mà! Mà á, khác khoa nên thầy mới lấy rẻ thế chứ hôm nọ chị ấy đi hộ mấy đứa ở khoa thầy bị học lại, những hai triệu một đứa cơ.
- Thế thì yên tâm rồi. Hôm nào thi cứ chép lại đề cho đầy hai mặt giấy. – Cái Thắm thở phào nhẹ nhõm.
- Chị tớ bảo thầy sòng phẳng thế là sướng ấy, mất có tí tiền mà điểm cao chót vót. Chứ lắm cô khoa mình tiền thì vẫn nhận mà trượt thì vẫn trượt như thường, còn làm kiêu cho đẳng cấp cao cơ.

***

Trời càng về tối càng lạnh, bầu trời thở ra những làn hơi đầy khói bụi, khô khốc như con bệnh hen sắp chết. Nhi với Nguyệt không chịu được lạnh đã bắt đầu ho khụ khụ. Chỉ khổ cái Linh, nó quên khẩu trang, da mặt lại mỏng nên đi gió lạnh xót như bôi cồn.
Trước cô Chín khá lắm, nhưng có thằng con nghiện, nó "đốt" gần hết. Nghe bảo năm sau cô về hưu nên năm nay “ăn” tích cực lắm, chẳng nể nang gì ai. Nghe cô oang oang trên lớp cũng đủ biết.
Cả bọn vừa đến đầu ngõ thì láng tháng thấy bóng cái Hương với cái Trang ở trước cửa nhà cô. Hình như chúng nó đang chuẩn bị về.
- Này, đi chậm lại tí đi! Kia có phải cái Hương với cái Trang không các cậu? – Liên ra hiệu cho cả bọn đi chậm lại.
- Ừ đúng rồi, là chúng nó đấy! Chúng nó đến nhà cô làm gì nhỉ? – Nhi tò mò.
- Đêm hôm mò đến nhà cô, không đi tiền thì còn làm gì? – Thắm nói giọng khinh khỉnh – Mà lớp mình chắc chẳng riêng gì chúng nó đâu. Cô đã nói thế cơ mà.
Để tránh mặt, Liên bảo cả bọn tắt máy, dắt xe vào bụi cây đầu ngõ. Chiếc SH đỏ phóng vụt ra, chúng nó nghe loáng thoáng tiếng cái Hương hỏi:
          - Vừa nãy cô dặn gì ấy nhỉ, tao quên mẹ mất rồi?
          - Có thế mà cũng không nhớ. Cô bảo làm xong cứ đánh dấu x vào hai dòng cuối trang nhất, thế thôi. Hồi tao thi đại học cũng được người chạy hộ chỉ cho cách này.
          Đợi hai đứa kia đi khỏi cả bọn mới dám lò dò vào. Nhà cô Chín trông hơi bề bộn, đồ đạc không có gì nhiều. Cô Chín thuộc tuýt người văn vẻ, lễ nghĩa, hỏi han nhà cửa từng đứa một. Sau khi thu hết thông tin, cô mới khuyên nhủ:
          - Chúng mày vừa chân ướt chân ráo lên đại học, nhìn đứa nào cũng trong sáng, cô thương lắm. Thương nên cô mới nói. Chốn này là chốn cheo leo. Trông ngoài thì lịch sự thế thôi chứ chẳng thua gì hàng tôm hàng cá ngoài chợ, đấu đá, chửi rủa nhau tí một, từ thằng hiệu trưởng đến con giảng viên, cho đến cả sinh viên. Chúng mày cứ học đi rồi sẽ thấy hết. Cô là cô nói thẳng, cái khoa này dột từ nóc dột xuống rồi. Mà chẳng riêng cái khoa này, đâu cũng thế thôi. Trước đây cô cũng phấn đấu lắm, nhưng nghĩ bè cánh không có, tiền cũng không nên thôi, chẳng bon chen, cứ dạy đến khi nào về hưu là được. Ơ kìa, uống nước đi các em! – Cô nhấp ngụm nước cho dẻo giọng rồi nói tiếp – Cái này trên lớp cô nói rồi, giờ nói lại không thừa. Đứa nào học được thì cô vẫn cho điểm cao, còn không học được thì cứ đến cô, cô bày cho cách mà qua. Cô nói rất thật, coi như cô dạy các em bài học đầu đời, ở cương vị của thầy trưởng khoa hay cô chủ nhiệm các em thì không nói được nhưng cô thì nói được. Hòn đất ném đi hòn chì ném lại. Nhà có cửa trước, cửa sau. Sau này các em có đi làm cũng nên nhớ như thế. Đấy là cách sống khôn ngoan ở đời đấy các em ạ!
Thấy cô nói thế, cái Linh vươn tới hỏi nhỏ:
          - Cô ơi, thi môn của cô có khó không ạ?
          Cô cười tế nhị:
          - Khó thì không khó mà dễ cũng không dễ. Cứ học đi, nếu thấy khó quá thì mấy đứa lại đến đây cô bày cách cho. – Nói rồi cô nhìn đồng hồ rồi đuổi khéo - Ừ thế cám ơn lớp đã quan tâm tới cô. Thôi muộn rồi, về không lạnh!
          Đi khỏi nhà cô, cả năm đứa vẫn còn bồi hồi nhiều cảm xúc khó tả. “Chốn này là chốn cheo leo”, câu nói này chúng nó sẽ nhớ mãi về sau, để còn dạy lại cho con chúng, cho học trò của chúng, lớp này đến lớp khác. Học đại học là những bài học không nằm trên sách vở.

***

          Chúng nó tiếp tục quay về nhà cô Ngoan. Trời càng về đêm càng lạnh, Nhi với Nguyệt đã chuyển từ ho sang sổ mũi, đứa nào cũng sụt sùi, tay chân lạnh ngắt. Cái Linh phải vừa đi vừa lấy tay che mặt. Chỉ có cái Thắm là vui, được đi ngắm phố phường nó thích lắm. Nhà nó ở tận Cao Bằng, đường đất gập ghề không có đèn, xung quanh là rừng núi bạt ngàn, cứ đến tối là như chìm vào cõi chết đen nghịt. Xuống thành phố, nó như bước vào một thế giới khác hẳn, chỗ nào cũng tràn ngập ánh sáng. Ở đây người ta sống về đêm, nên trái tim họ cũng tồn tại trong bóng đêm nhiều hơn.
          Nhà cô Ngoan đúng chất biệt thự hạng sang, đi đến đâu cũng thấy tiền đắp đến đấy, đắp từ trong ra ngoài, từ trên xuống dưới, dễ đến cái ổ chó cũng còn đẹp hơn bàn thờ nhà chúng nó ở quê. Nhà lát tường bằng gỗ sồi, nền và trần cũng là gỗ sồi nên mùa hè thì mát, mùa đông thì ấm. Đi đường lạnh, vào nhà cô chỉ muốn ngồi mãi không rời. Nhà cô cái gì cũng đẹp, lại sạch bóng vì thường xuyên có người lau dọn. Nghe đâu cô thuê một đứa sinh viên ở trong khoa tới dọn nhà hộ, hai ngày một lần, nhưng không chịu trả tiền. Thay vào đó, điểm của nó lúc nào cũng cao chót vót, không bao giờ trượt môn nào. Bộ đồng kị cô mua hơn trăm triệu chạm trổ rồng phượng tinh xảo đến từng cọng gỗ. Trên chiếc đôn gỗ đen kịt bày con sư tử xanh bằng đá cẩm thạch bóng nhoáng cộng hưởng với bộ ấm chén pha lê phản chiếu ánh sáng các đèn màu, lấp lánh, bóng lộn như cửa hàng trang sức. Cái Thắm càng nhìn càng thích, đến nhà các cô cứ như đi tham quan vườn thú, toàn những cái lạ, những con thú lạ mà nó chưa thấy bao giờ.
          - Các em ngồi đi! Cô cũng vừa về xong. Đợt này cô phải gấp rút làm cho xong cái luận án tiến sĩ nên bận tù cả mặt.
          Cô vừa nói vừa ân cần pha trà, bóc bánh mời mấy đứa. Nhà cô lúc nào cũng đề huề bánh kẹo, trái cây. Toàn đồ người ta biếu cả, lớp này lớp nọ, học sinh này học sinh kia, ai đến cũng vác theo hộp bánh, hộp kẹo, ăn không hết lại đổ ra mời khách cho đỡ phí, không thì cho chó ăn. Khổ thân chúng nó, lúc đầu còn e dè, về sau ăn nhau nháu như bò vớ được cỏ. Đói quá mà! Đi từ chiều kịp ăn uống gì đâu! Vừa đói vừa rét, lại mệt đến lả cả người. Ai nói đi thầy cô là sung sướng?
          - Thế đã đi được những ai rồi? – Giọng cô ân cần.
          - Bọn em vừa ở nhà cô Chín về cô ạ. – Liên đáp, mồm vẫn ăn ngon lành.
Nghe nhắc đến cô Chín, cô Ngoan cười mỉm, giọng từ tốn:
- Cô bảo này, cô Chín mà nói gì chúng mày đừng có nghe, bẩn tai ra!
- Sao lại thế hả cô? – Linh tò mò.
- Cô còn lạ gì cô Chín nhà chúng mày. Xin lỗi, cô nói bậy tí, chứ cô Chín sắp về hưu rồi nên có nể nang ai đâu, dạy lớp nào chẳng gạ đi tiền như phò già gạ khách. Cô chúa ghét cái kiểu kiếm tiền tỏn mọn ấy, người khôn còn đầy cách kiếm tiền đẳng cấp hơn. – Cô nhấp giọng – Thế kì này cô ấy có bắt chúng mày mua sách vở gì không?
- Dạ, bọn em mua hai quyển giáo trình do cô ấy viết ạ.
          - Đấy, cô biết ngay mà! – Cô đánh đét vào đùi vang bốp một cái, như chó vớ được xương – Năm nào mà cô Chín chẳng bán sách cho học sinh. Mấy cái sách vớ vẩn cóp nhặt mỗi chỗ một tí rồi chép lại, bán một lãi ba. Mà khổ, không đăng kí mua thì cô ấy trù, hạ điểm chuyên cần xuống phải biết. Thôi chúng mày cứ cố học nốt, năm sau cô ấy về hưu rồi.
          - Em thấy sách cô Chín viết cũng được cô ạ. – Nguyệt rụt rè nói đỡ cho cô Chín.
          - Mẹ! Được cái gì! – Cô gạt phắt - Ngữ như cô Chín chỉ đi lòe học sinh chứ lòe được ai. Cô ấy mới dạy đại học được có chục năm nay thôi, trước đấy toàn dạy cấp ba, chạy cả đống tiền mới lên được đấy. Hồi đi thi đại học thì cũng trượt năm bảy lần. Nói thật, cô ấy còn ngu hơn cả sinh viên ấy chứ. Chúng mày làm bài thi môn cô ấy chỉ cần chữ đẹp, với lại càng dài càng tốt, cô ấy chẳng biết gì mà chấm đâu. Cái loại không biết gì thì chỉ thích dài với đẹp thôi, bệnh hình thức mà. Cô Chín ngày trước cũng vênh vẻ lắm, phe của thằng cha hiệu trưởng cũ, từ hồi hắn về hưu thì cũng cúp đuôi như chó, chẳng ho he gì nữa. Ở khoa này có cô Chín với cô Phòng là hai con chó sói già. Chừng nào hai cô này về hưu thì khoa mới đi lên được. Ấy, các em uống nước đi! – Cô lại rót trà đưa từng đứa một, vẻ tâm đắc như kiếm được đồng minh. Ở chốn này, việc nói xấu người mình ghét với học sinh để kéo bè kéo phái vốn không còn xa lạ.
          Cái Thắm vẫn ngắm nhà cô nãy giờ và tự hỏi, không biết chồng cô làm gì. Ừ thì cô làm trưởng khoa, nhưng trưởng khoa thì làm gì giàu đến vậy. Chắc chồng cô phải làm giám đốc công ty lớn lắm. Nghĩ vậy, nó buột mồm:
          - Cô ơi, chú nhà cô hiện đang làm gì ạ?
Cô cười khẩy nửa miệng:
- Con bé này quan tâm nhà cô gớm. Chú nhà cô cũng làm ở trường mình đấy thôi, là thầy Hùng trưởng phòng đào tạo đấy. Chúng mày cứ lên phòng đào tạo kiểu gì chẳng thấy.
          Nghe cô nói cái Thắm lại càng ngạc nhiên, làm trưởng phòng đào tạo của một trường đại học thôi mà cũng giàu chẳng kém gì chủ tịch một công ty lớn. Nó cứ tưởng làm công chức nhà nước thì lương ba cọc ba đồng, ai dè cũng làm ăn kinh doanh lớn thế.
          Mấy đứa ngồi đến hơn tám rưỡi thì xin phép cô về. Trời lạnh nên cô chỉ tiễn chúng nó đến cửa, còn từ cửa ra cổng là bà giúp việc tiễn hộ. Cô không quên dặn nhỏ chúng nó sau này có thắc mắc gì về điểm giả hay công việc thì cứ đến gặp cô. Năm nào cô chẳng giữ vài sinh viên ở lại khoa, đều qua tay cô hết. Trước khi về cô còn nhắc Liên thu thêm tiền đưa cho cô. Năm nay quán triệt đi hết các thầy cô trong khoa, không dạy cũng phải đi, chỉ có điều đi thông qua cô chứ không cần đến tận nhà.

***

          Đã gần chín giờ, chúng nó còn phải đến nhà thầy Mạnh dạy tiếng Anh cho kịp, đến muộn là thầy đuổi về chứ không thèm tiếp. Làm công việc “chạy sô” giáo viên cũng cực lắm.
          Nhà thầy Mạnh ở tận huyện Thái An, xa tắp mù khơi. Đường quê không đèn, tối hun hút. Hai bên đường vắng tả vắng tơi, không một bóng người, không một bóng nhà, chỉ có tiếng quạ, tiếng chim lợn ăn đêm kêu rả riết đến rợn cả người. Trời về đêm nhiệt độ càng xuống thấp, lạnh đến tím da tái thịt. Sương giăng xuống như mẻ lưới bạc bọc lấy không gian một màu trắng xóa mù mịt. Đứa nào cũng rét run cầm cập, tay chân loạng xoạng, mắt lồi hết gân xanh gân đỏ. Có nhiều đoạn phải đi qua bãi tha ma, mùi tử khí bốc lên ẩm ướt từ những ngôi mộ mới cất, kèm theo những ánh lửa ma trơi lập lòe làm chúng nó dại cả sống lưng, chỉ biết cắn môi mà phóng cho nhanh. Đi thầy đi cô mà như đi vào động dạ xoa, nhơ nhớp, nhầy nhụa và đáng sợ đến ghê người.
          Đang đi thì xe Liên hết xăng, tắt ngúm giữa đường. Cái bọn cho thuê xe chó đểu! Không hiểu nó chỉnh kim xăng kiểu gì mà lúc đi thì đầy, bây giờ đã không còn vạch xăng nào. Giữa đồng không mông quạnh, khốn nạn cho chúng nó, dắt bộ cả cây số cũng chẳng thấy trạm xăng nào.
          Dắt qua một góc tối, bỗng một đám thanh niên từ đâu nhảy ra chặn đường, điệu bộ rất cà chớn. Bọn này chắc là trẻ trâu trai làng đi tụ vạ ăn đêm về. Thằng nào cũng gầy teo xương teo thịt, đen nhẻm đen nhèm, đầu tóc lộn sòng như đầu tôm, quần áo tân thời nhưng rẻ tiền, lâu ngày không giặt đánh bết vào nhau, chẳng khác gì mớ rẻ rách lót ổ chó đẻ. Người chúng bé cỏn con như cái kẹo mút dở, nhưng lại thích tỏ vẻ hổ báo đàn anh đàn chị, đúng chất thanh niên Việt Nam thế hệ hội nhập, đói ăn, vô công rồi nghề. Một thằng tiến đến gần cái Nguyệt, giọng lấc cấc.
          - Mấy em đi đâu đêm hôm thế này? Xe hỏng à? Dắt vào đây bọn anh sửa cho!
          Nói rồi, nó đưa tay mân mê cổ cái Nguyệt làm con bé sợ khóc thét. Mấy thằng còn lại đang định sấn vào... May quá, có một bác đi xe máy tới, quát to:
          - Mấy thằng mất dạy kia. Lại đi trêu gái. Về mau không tao gọi công an đến gô cổ chúng mày lại bây giờ! Lũ mất dạy!
          Bọn kia nghe vậy chạy lủi mất, để lại mấy đứa con gái đang sợ chết đứng người, không cử động nổi. Cái Nguyệt vẫn khóc rưng rức, chưa bao giờ nó sợ và kinh hãi đến thế. Người đàn ông phóng xe tới chỗ chúng nó hỏi han:
          - Các cháu đừng sợ! Mấy thằng này bác biết cả, nhà chúng nó ở trong xã, cái bọn thất bại của xã hội núp sau tre làng ấy mà. Bọn này bác đe suốt. Mà đi đứng làm sao lại lẩn thẩn vào đây thế này?
          - Xe hai bạn này bị hết xăng giữa đường nên chúng cháu phải dắt bộ ạ. – Nhi bình tâm một lúc mới dám nói.
          - Ở gần đây có trạm xăng nào không bác ơi? – Cái Thắm nhanh nhẹn.
          - Gần đây thì không có, phải đi tiếp hai cây nữa mới có. Mà giờ này chắc gì họ còn bán.
          Người đàn ông ngẫm nghĩ một lúc rồi bảo Liên mở bình xăng ra. Lập tức, ông lấy vòi hút bia cho vào mồm hút xăng từ xe mình sang xe Liên. Chẳng mấy chốc đã đầy hơn nửa bình.
          Có xăng, xe nổ máy ngon ơ. Cả lũ mừng quýnh, cảm ơn rối rít.
- Bác bán bia ở gần đây, giờ mới hết khách. May cho các con là xe bác mới đổ đầy bình xong đấy. Tối muộn thế này còn đi đâu lang thang ngoài đường thế?
          - Dạ chúng cháu đến nhà thầy ạ. – Nhi lễ phép trả lời.
          - Nhà thầy ở đâu?
          - Dạ ở xã Tính Phong ạ? – Liên đáp.
          - Trời đất, xa vậy mà cũng bắt học sinh tới, lại đêm hôm thế này! Sao thầy mày khốn nạn thế? – Người đàn ông thốt lên ngạc nhiên, vẻ bất bình.
          - Dạ không bác ơi, tại chúng cháu phải đi nhiều người quá nên đến muộn. – Nguyệt thanh minh – Để cháu trả bác tiền xăng ạ.
          - Cái con bé này dở hơi à? Có tí xăng đáng bao nhiêu. Thôi đi đi không muộn!
          Cả lũ tíu tít cảm ơn người đàn ông rồi tiếp tục hành trình xa xôi, trời vẫn lạnh nhưng lòng người đã sưởi ấm cho nhau. Ở giai tầng dưới của xã hội đâu đó vẫn còn người tốt, tốt hơn nhiều so với những kẻ được coi là văn minh, lịch sự, đẳng cấp cao, mà não chỉ để trồng hoa xuyến chi.
          Nhà thầy Mạnh ở quê, đúng kiểu “nhà không số phố không tên” nên rất khó tìm, dù có địa chỉ vẫn không thể lần ra nếu không có chủ nhà ra đón. Đã vậy, ở quê nhà nào cũng tắt đèn ngủ sớm, chẳng hỏi thăm ai được. Trời lại đương đổ cơn mưa phùn như hàng trăm mũi kim xát vào người chúng nó. Cái Nhi bắt đầu ho lạc giọng, còn Nguyệt sụt sùi đến khổ với đám nước mũi cứ chực chảy ròng ròng. Bí quá, Liên đành phải gọi cho thầy.
          - A lô thầy Mạnh ạ? Em là Liên đây ạ. Thầy ơi, cán bộ lớp chúng em đến cảm ơn học phần thầy, bọn em đang ở gần nhà thầy nhưng không tìm được nhà. Thầy có thể ra đón bọn em được không ạ!
Ở đầu dây bên kia, giọng đàn ông lè nhè:
          - Thôi chết! Thầy phải đi ăn cưới bạn trên Hà Nội, với lại phải lo công chuyện trên này nên hai ba ngày nữa mới về. Thầy vừa đi chiều nay xong, vội quá nên quên không báo cho em. Thôi các em cứ về đi, khi khác đến cũng được. Cơm không ăn gạo còn đó, lo gì em!
          Nói rồi thầy cúp máy cái rụp, không một lời xin lỗi. Liên thững cả người, không nói được câu gì, nước mắt cứ chảy ra, ấm ức đến nghẹn cả họng, tức mà không dám tức. Cả bọn buộc phải lủi thủi đi về, đói và rét đến mệt lả cả người đi, mắt nhòa đi vì nước mưa và nước mắt, vừa giận lại vừa sợ nên phóng bạt mạng chẳng còn thiết gì nữa. Đời chúng nó chưa bao giờ khổ và nhục như hôm nay.
          Ở Việt Nam, đa số những người làm nghề ngồi trên đầu người khác thường mắc phải bệnh điệu, điệu đến chảy hết mọi thứ nước từ mọi bộ phận từ trên xuống dưới ra, tiền thì thèm đến nhỏ dãi nhưng cũng phải để người khác khốn khổ đã thì mới chịu nhận, không thì không đành lòng.

***

          Đến hôm sau, chỉ còn Thắm với Liên trụ được. Nguyệt sốt nặng đêm đó, Nhi thì viêm họng, ho đến nổ phổi, phải xin nghỉ học. Còn cái Linh bị bỏng lạnh đóng vẩy ở quanh mồm, trông phát ghê, chẳng dám ló mặt ra ngoài đường. Hôm nay Liên bực mình lắm nên đã sạc cho cái Hằng một trận. Nó dám bảo cán bộ lớp lợi dụng việc đi học phần cho lớp để làm thân với các thầy cô mới tức. Nó nghĩ ai làm cán bộ thì cũng lươn lẹo hết sao? Đến lúc Liên đi xuống bảo nó đi nốt bốn thầy cô hôm nay thì nó rụt vòi vào. Đúng là cái bọn ghen ăn tức ở, rảnh rỗi kiếm chuyện để cào bằng. Không gì nhỏ nhen và phức tạp hơn thế giới đàn bà trong một đất nước đàn bà.
          Chiều nay Liên đã mua sẵn két bia, định đến nhà thầy Ích trước tiên. Nhưng vừa vào đến thành phố, thầy gọi điện bảo phải đi ăn tiệc, hẹn tối muộn hẵng đến, làm Liên với cái Thắm phải lóc cóc vác két bia nặng trịch diễu đi khắp phố phường. Trời hôm nay vẫn mưa phùn, nước mưa bắn vào làm chỗ bìa giấy bên ngoài két bia nhão ra. Đi đến đoạn Gốc Chuối, Liên tránh không kịp một bà đang sang đường nên bị đổ xe, may mà quần áo dày nên không bị xước xát gì. Chỉ phải nỗi, két bia bất trị vừa rơi xuống đường đã bục tung, từng lon bia lăn lông lốc trên đường như gà sổ chuồng. Đường chiều đông, bình thường đã tắc, lại càng thêm tắc. Chẳng ai thèm đỡ chúng nó dậy, cũng chẳng ai nhặt bia cho chúng nó, nhưng chửi mắng thì xôm lắm, mỗi người một câu nhảy vào. Người này thấy người kia chửi thì cũng chửi góp vui. Người Việt Nam có tính sống bầy đàn quen rồi, cứ người này làm thì người kia cũng phải hùa theo cho có miếng, để còn biết mình đang tồn tại.
          Loay hoay mãi, cuối cùng cũng nhặt được chỗ bia, nhưng nhìn vào thùng chỉ còn lại phân nửa, Liên thấy lạ quay sang hỏi Thắm:
- Thắm ơi sao chỉ còn có nửa già thùng bia nhở? Bạn nhìn quanh xem còn lon nào bị ở đường không?
Thắm đảo mắt một lượt, soi kĩ từng ngóc ngách quanh đó nhưng tuyệt nhiên không thấy bóng dáng một lon bia nào. Nó ngây người một lúc rồi cũng hiểu ra, quay sang nhìn Liên mà than:
- Thôi rồi Liên ơi! Nửa chỗ bia còn lại chắc bị chúng nó hôi hết rồi, nãy đường đông mình không để ý.
Nghe Thắm nói vậy, Liên tức lắm, hai mắt đỏ ngầu mà không làm gì được, chỉ biết lầm bẩm chửi:
- Tức quá đi mất! Mang tiếng thành phố trung tâm mà vẫn còn lắm đứa đói ăn, ăn bẩn như thế. Để xem, chúng mày nuốt không trôi nổi lon bia đâu! Đái ra máu cho mà xem! Một lũ mạt vận!
 Cũng may còn được nửa thùng bia, nhưng lon thì méo, lon thì bẩn, lại có lon dính cả cứt chó nữa. Nhìn đến là tởm. Cái Thắm bắt đầu sợ, nó khóc rưng rức.
- Làm sao bây giờ, còn có nửa thùng bia mà lại bẩn thế này thầy mắng chết?
- Mắng gì mà mắng, đằng nào thầy chẳng uống vào mồm, có dính cứt vẫn uống ngon lành. Mà thầy cần tiền là chủ yếu, bia chỉ là phụ thôi, cũng là thứ nước vàng khè như nước đái chứ báu gì mà phải thèm thuồng.
Chưa bao giờ Liên mạnh mồm và nói bậy như hôm nay, không giống nó mọi khi chút nào, khiến cái Thắm cũng phải sợ. Nhưng quả thực, từ bé tới giờ, nó chưa từng va phải những hoàn cảnh trớ trêu, nhục nhã và đáng giận đến thế này. Nhà nó dưới quê nghèo thì nghèo thật đấy, nhưng ít ra cái tình người vẫn còn bao bọc được nhau mà sống. Còn giữa cái nơi phồn hoa rẻ mạt này, mọi thứ thối tha bị văng hết ra, đập vào mặt nó chan chát, rát đến tận xương.

***

Nhà cô Phòng bốn tầng, sơn màu hổng nổi bật nhất khu Linh Tràng. Chồng cô mới mất năm ngoài, nghe đồn bị xã hội đen thanh toán lẫn nhau. Trước nhà cô là sới bạc to nhất nhì quận, nhưng giờ chẳng ai lui tới nữa. Cô không có con nên ở một mình, nhà cửa cũng bề bộn. Liên bấm chuông nhưng cô không ra, gọi điện thì cô bảo đứng đợi cô một chút, cô đang dở việc nhà. Đợi những nửa tiếng sau cô mới lò dò bước ra, mặt mày cau có.
- Đã bảo cứ đưa luôn ở trường cho xong lại còn đến nhà làm gì cho bẩn nhà tôi ra? Thôi, đến rồi thì vào đây!
Chưa kịp ngồi, cô đã sa sả:
- Mà đừng ngồi lâu để xin tôi rút đề đấy.
          Cầm túi quà, mở ra xem thì thấy có hộp bánh và phong bì, cô lạnh lùng.
- Lần sau có quà giá trị thì hãy để kèm vào, còn không thì cứ phong bì mà đưa, tôi ăn gì bánh mà để vào đây? Toàn bánh rẻ tiền mà cũng đem đi biếu.
          - Nói rồi cô vất toẹt túi quà sang một bên làm hai đứa sượng cả người. Cô chẳng thèm mời nước, nhưng cũng giả bộ hỏi han cho có lệ.
- Thế đi những ai rồi?
          - Dạ, hôm qua thì bọn em mới đi được thầy Lợi, cô Chín và cô Ngoan ạ. – Liên lễ phép.
Thấy nhắc đến cô Ngoan, cô cười nhếch mép kiểu khinh thị:
- Từ nhà cô Ngoan mà sang nhà tôi như kiểu từ nhà Nghị Quế sang nhà chị Dậu ấy nhỉ?
- Nhà cô cũng đẹp mà cô. – Thắm nói đỡ, giọng thảo mai.
- Nhà tôi thì sao dám so với nhà cô Ngoan. “Ăn” bao nhiêu mới có được cái nhà ấy đấy.
          - Làm trưởng khoa giàu vậy hả cô? – Thắm hỏi hồn nhiên, tiếp xúc với các thầy cô nhiều nên nó cũng bạo dần.
          - Lương thì cũng như chúng tôi, nhưng cô Ngoan được cái thủ đoạn có thừa. Các bạn tưởng tự nhiên cô ấy được làm trưởng khoa ấy à? Tiền tỷ đấy nhé. Thời buổi này cần gì năng lực, tiền thôi.
- Nhưng... em thấy cô Ngoan cũng là tiến sĩ nên chắc cũng giỏi chứ cô nhỉ?
- Giỏi cái đếch gì, dốt như bò tót! Ban đầu cô ấy thi nghiên cứu sinh ở trường sư phạm trượt thẳng cẳng đấy, về trường tổng hợp thi mà vẫn còn trượt. Cuối cùng chạy sang viện, đút cho lắm tiền vào để được cái bằng tiến sĩ. Có mà tiến sĩ giấy. Gần nửa tỷ cái bằng tiến sĩ của cô ấy đấy, học hành gì. Cái loại ấy thùng rỗng kêu to, dốt mà lại tưởng mình giỏi, huênh hoang khắp nơi. Đợt này cô ấy còn đang rục rịch chạy lên phó giáo sư nữa cơ. Chắc định sau khi về hưu vẫn bám lại trường vơ vét thêm chục năm nữa cho đã cái lỗ mồm đây mà [2]. Tôi còn lạ gì cái loại người mượn danh khoa học để nốc tiền vào họng. Nghiên cứu gì cái ngữ ấy. Các bạn mà muốn ở lại khoa thì cứ xác định mất riêng cho cô ấy gần trăm triệu nhé, còn các vị khác chưa tính.
Thấy cô nói hăng quá, Thắm nổi tính tò mò, nó giả vờ hỏi dò:
- Thế còn chồng cô Ngoan thì sao hả cô?
- Thế các bạn không biết à, thằng cha Hùng trưởng phòng đào tạo đấy. Tôi còn lạ gì cái phòng đấy. Chạy điểm, chạy bằng, chạy môn, cứ vào đấy. Mà các bạn ít vào đấy thôi. Ở cái phòng ấy cái gỉ cái gi, cái gì cũng quy ra tiền được. Vợ chồng cô Ngoan "đi đêm" với thằng hiệu trường, làm vương làm tướng với ai chứ tôi là tôi đếch sợ, tôi còn biết đầy cái thối của nhà cô ấy. Chẳng qua tôi chưa thèm nói thôi. Mà các bạn thì tôi khuyên thật, nếu có tiền thì cứ chạy vào mấy cái phòng ban trường mình, sang cắp ô đi tối cắp ô về nhưng tha hồ kiếm tiền, phòng nào cũng kiếm được hết. Cứ đè đầu lũ sinh viên ra để mài tiền thì không bao giờ lo đói. Chứ đừng đi dạy như chúng tôi, vất vả ra mà tiền chẳng có là bao.
          Nói xấu các cô chán chê xong, cô Phòng lôi ra một tờ catalog, giọng chào hàng dẻo như kẹo kéo. Thì ra cô bán hàng cho một công ty đa cấp. Chẳng hiểu cô gạ gẫm thế nào mà Liên với Thắm cũng mất gần trăm nghìn mua sản phẩm cho cô. Cái mồm giáo viên mà đi bán đa cấp thì dẻo phải biết.

***

Chuyến ghé thăm nhà cô Phòng làm cho cả Liên và Thắm gần như mất hết niềm tin vào sự cao quý, thanh bình của nghề giáo mà chúng nó vẫn nghĩ trước kia. Đúng như cô Chín nói, chốn này như chốn chợ búa, người ta nói xấu, dìm hàng, dẫm đạp lên nhau nhoay nhoáy như giống thú vật. 
          Rời khỏi nhà cô Phòng, hai đứa lại tiếp tục đến nhà thầy Đãng. Thầy còn trẻ, chưa có vợ, trước cũng là sinh viên của trường nhưng được “giữ lại”. Thầy giỏi lắm, mới về trường được hơn ba năm mà đã mua được nhà riêng, dù chỉ dạy thể dục. Thầy đẹp trai, lại có vẻ phong tình nên con gái đứa nào cũng có cảm tình với thầy. Cứ thi thoảng thầy lại mời được một vài em nữ đi cà phê cà pháo. Vừa nghe thấy tiếng Liên gọi ngoài cổng, thầy đã đon đả chạy ra. Quả là thầy vẫn còn chất đàn ông nên không làm kiêu như các cô và một số thầy khác.
          - Các em vào nhà đi, đừng ngại!
Thầy đón tiếp chúng nó rất nhiệt tình, mời nước nôi chu đáo.
          - Các em uống gì? Nước ngọt, cà phê, hay bia? Hay… rượu nhé!
          - Dạ thôi bọn em uống nước lọc cũng được thầy ạ. Thầy chu đáo quá ạ! Cô nào mà lấy được thầy là hết ý đấy ạ!  - Cái Thắm lại tiếp giọng thảo mai. Đi thầy cô nhiều, tiếp xúc với giới trí thức nhiều làm nó bạo hơn và cũng lươn lẹo hơn.
          Thầy tiếp chuyện chúng nó, mắt liếc nhìn khắp cơ thể từ đầu đến chân, nhìn không sót chỗ nào rồi mới đả đưa hỏi:
          - Thế các em nhà ở đâu?
          - Dạ, em ở Ninh Bình, còn bạn Thắm ở Cao Bằng ạ. - Liên đáp.
          - Các em gái quê mà xinh nhỉ, còn hơn cả con gái thành phố! – Thầy bắt đầu buông giọng tình tứ, mắt vẫn nhìn không thôi. – À, Thắm cho thầy xin số điện thoại, Liên thì thầy có rồi.
          Rồi thấy rút máy để lưu số, nhưng không hiểu sao lại lóe lên ánh flash.
          - Ồ, thầy xin lỗi! Thầy ấn nhầm nút chụp ảnh. – Thầy cười nhẹ, thản nhiên như không. Hình như thầy làm những việc này quá quen rồi.
          Ánh đèn flash nhóe lên đột ngột như một cơn điện xẹt làm Liên giật mình nhớ tới lời dặn của bà chị họ mấy hôm trước: “Mày đến nhà ông Đãng phải cẩn thận đấy! Ông ấy mà xin địa chỉ hay gạ giới thiệu với người này người nọ thì cứ bơ đi. Ông này cầm đầu đường dây gái gọi sinh viên ở trường mình, toàn chăn sinh viên làm “rau” cho bọn thành phố thôi. Cán bộ, quan chức, dân kinh doanh, đủ cả. Kí túc xá chị ở có mấy con bé bị ông ấy chăn rồi, tối nào cũng thấy có ô tô đến rước, đến tận sáng mới mò về. Bọn này nó chê gái thành phố, thích gái quê như mình, mộc mộc tí nhưng hàng sạch. Mày liệu mà cẩn thận không hỏng đời!”
Liên còn đang bần thần chưa biết làm gì, thầy đã nhanh mồm quay ra hỏi Thắm:
          - Nếu chưa có người yêu thì để thầy giới thiệu cho, thầy có mấy anh bạn làm công an giao thông cũng khá lắm, mỗi tháng các anh ấy bét nhất cũng phải kiếm được chục triệu.
          - Làm công an giàu vậy cơ hả thầy? – Thắm ngạc nhiên.
          - Ừ thì cũng đủ ăn, nhưng được cái không lo thiếu thốn. Khi nào bí tiền thì mặc bộ quân phục vào, ra đứng đại ở một góc nào đấy làm “anh hùng Núp”, chừng nửa tiếng là đủ tiêu bét nhè. Haha…
Chưa để thầy nói hết câu, Liên đã ngắt lời:
          - Thầy ơi, bây giờ muộn rồi, bọn em còn phải đi mấy cô nữa cho kịp thầy ạ. Bọn em xin phép thầy ạ!
          Rồi nó dắt tay cái Thắm đi thẳng, chẳng dám ngoái lại. Lúc ra đến cửa, thầy vẫn ới theo:
          - Lúc nào khó khăn mà cần tiền thì cứ đến gặp thầy, thầy sẽ giúp!
Chẳng biết sau hôm nay thầy có mồi được em nào không, chỉ biết cái Thắm đang mở cờ trong bụng với những con số hàng triệu mà thầy đưa ra.

***

          Gần tám giờ, hai đứa mới đến nhà cô Thi. Nhà cô nằm sâu trong một con ngõ nhỏ gồ ghề những lát gạch đỏ bàng bạc qua những vết người đi. Chúng nó có phần ngạc nhiên, vì nhà cô Thi không đồ sộ như những thầy cô khác, chỉ là một căn nhà nhỏ lợp tôn xi măng, tường rêu quét ve đã sỉn màu và có nhiều đường nứt bao quanh. Trước nhà có một mảnh vườn nhỏ xinh trồng mấy cây rau quả, trông cũng bình dị như ở quê chúng nó.
          Cô mở cửa, nhẹ nhàng mời hai đứa vào nhà, lại còn cẩn thận lấy dép cho chúng đi khỏi lạnh chân. Vừa vào nhà, cô sờ tay chúng nó, trách:
          - Rõ khổ chưa, đi ngoài đường mà không chịu đeo găng, để tay chân lạnh cóng thế này.
          Rồi cô lấy hai cốc nước vối nóng giúi vào tay chúng nó. Đang lạnh mà được cầm cốc nước nóng cho mềm tay thì sảng khoái phải biết. Thấy hai đứa có vẻ mệt, cô hỏi ân cần:
          - Thế ăn uống gì chưa?
          - Dạ… chưa cô ạ. – Liên rụt rè.
          - Khổ, chắc đi nhiều thầy cô quá chứ gì? Thôi vào đây ăn luôn với cô cho vui!
          Nói rồi cô kéo tay hai đứa vào nhà trong, mặc cho chúng nó từ chối đây đẩy. Tính cô thế, đã mời ai thì phải mời bằng được. Bữa cơm tối nay giản mộc như chính con người cô, chỉ có đĩa đậu rim cà chua và củ cải luộc chấm mắm cáy. Nhưng không biết vì đói, vì rét hay vì tấm lòng chân thành của cô mà chúng nó ăn lấy ăn để. Ngon lắm! Bình thường Liên chỉ ăn có hai bát cơm, hôm nay ăn tận ba bát, chẳng ngại ngùng, cũng chẳng làm khách, cứ tự nhiên như ở nhà. Đây là bữa cơm ngon nhất mà Liên được ăn từ hồi lên thành phố nhập học tới giờ, món đậu rim ngọt mướt và thơm phức, càng ăn lại càng thèm. Chắc nó sẽ nhớ mãi món đậu rim này, không thể nào quên. 
         Đang ăn thì Liên ngẩng lên, thấy cô đang nhìn hai đứa nó, thỉnh thoảng lại lấy đũa gắp từng miếng đậu béo núc vào bát chúng. Chưa bao giờ nó ngồi gần cô đến thế, mái tóc lấm tấm bạc và những vết đồi mồi chớm xuất hiện đằng sau nếp nhăn nơi khóe mắt của cô làm nó nhớ đến mẹ. Chắc cô cũng như mẹ nó, cũng phải nhịn ăn nhịn uống, chắt chiu từng đồng để nuôi con học đại học. Cùng là giảng viên đại học mà sao nó thấy cuộc sống của cô khác với những con người kia quá. Nghĩ đến đây, nó thấy cay mắt, chỉ muốn ôm chầm lấy cô.
          Cơm nước no nê xong cô lại mời chúng nó lên nhà uống nước, nhất quyết không cho rửa bát kẻo lạnh tay. Nhà cô chỉ có gian phòng khách, gian bếp và một căn gác lửng để ngủ và soạn giáo án. Cô có một chị đã lấy chồng, còn chồng cô vẫn đang làm bảo vệ, hôm nay chú phải làm ca đêm nên không về. Cô mở túi quà đưa lại hộp bánh cho Liên rồi bảo:
          - Cầm về mà ăn với nhau! Cô nói chân tình, cô chẳng muốn nhận mấy cái này đâu. Cô đi dạy chúng mày thì nhà nước trả lương cho cô rồi chứ tiền nong gì nữa. Nhưng, mình sống trong xã hội, trong tập thể như cái nan hoa ở bánh xe, xe đi thì mình phải đi, xe dừng thì mình phải dừng, không đi lệch ra khỏi trục của nó được, nó nghiến mình chết ngay! – Cô lại nhìn chúng nó trân trân một lúc rồi mới nói tiếp - Nếu không phải đi ai nữa thì ở đây ngủ với cô, mai về! Thân con gái mà đêm hôm cứ lao ầm ầm ra đường thế cho khổ ra. Không hiểu cái lũ khốn nạn ấy nó nghĩ gì mà năm nào cũng hành con người ta thế này?
          - Bọn em phải đi thầy Lợi dạy thống kê nữa cô à... – Liên ậm ừ một chút trong lòng rồi cũng bật ra – Cô ơi… sao… sao em thấy cô không giống những cô khác?
          Dù biết hỏi như thế là vô duyên lắm, nhưng Liên bỗng thấy thương cô, và càng thương thì mối băn khoăn càng lớn. Nó không thể hiểu vì sao, vì sao cùng là giáo viên, cùng đi dạy học, cùng ăn lương nhà nước mà lại có sự cách biệt lớn trong cuộc sống của những con người ấy đến như thế. Trong cùng một nghề mà cũng có sự tách biệt về đẳng cấp sao? Cuộc sống của họ như hai tầng thế giới cách xa nhau cả ngàn cây số. Họ khác nhau về kinh tế, lối sống và khác cả về nhân cách. Cô cũng biết ý của nó, cười trừ:
- Ừ thì mỗi cây mỗi hoa mỗi nhà mỗi cảnh em ạ!
          - Em cứ tưởng làm giáo viên, công chức thì đồng lương phải như nhau chứ cô? Như thế thì bất công quá! – Cái Thắm nói chen vào, nó cũng bức xúc như Liên.
          Cô nhìn chúng nó trìu mến, cười nhẹ:
          - Các em đừng vội trách các cô ấy. Đồng lương nhà nước cho là đồng lương chết đói, chẳng đủ sống. Chỉ có làm trong công an, quân đội thì may ra lương cao vì nhà nước cần nuôi quân để bảo vệ, chứ như các cô thì nghèo lắm. Mà có gia đình rồi thì các em mới hiểu, bao nhiêu thứ phải lo toan, bộn bề, chỉ trông vào đồng lương còm cõi thì không thể đầy đủ được em ạ. Làm người ai cũng có tham vọng, ai cũng muốn đi lên, chẳng ai muốn dậm chân tại chỗ. Còn những kẻ như cô, người ta gọi là người của thời bao cấp, thuộc về dĩ vãng rồi, ăn mày quá khứ để mà sống thôi. Vả chăng, cô cũng tự thấy mình không có khả năng bon chen, dẫm đạp lên người khác, lương tâm mình nó không cho phép em ạ. Thôi, cụ Nguyễn cũng nói rồi, “Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ. Người khôn, người đến chốn lao xao”. Họ khôn thì họ giàu có, mình dại cũng không nên trách họ. Dù sao, sống tiết kiệm hết mức thì cũng đủ tiêu, không phải nợ nần là may lắm rồi. Nhìn lên thì không bằng ai, nhìn xuống chẳng ai bằng mình, đời còn nhiều người khổ hơn mình lắm. – Rồi cô lại nhìn trân trân vào hai đứa cho đôi mắt thêm sâu - Cô chỉ khuyên các em rằng, sau này có đi dạy cũng gắng kiếm tiền bằng chính mồ hôi nước mắt của mình, đừng chà đạp lên người khác! Mình làm trong môi trường giáo dục thì dẫu ít dẫu nhiều cũng nên sống sao cho nhân văn một chút, cho đúng là con người. Nghề giáo là nghề cao quý. Nhục nhất là cái nhục bị nhân dân khinh rẻ, bị người đời chửi rủa. Ở trường đại học họ chỉ dạy các em kiến thức chứ không dạy nhân cách, môi trường giáo dục này nó cũng xô bồ như chốn chợ búa thôi. Nhưng các em cũng đừng vì thế mà mất niềm tin vào nghề, bởi các em chính là người tạo ra nghề mà!
Những lời tâm sự chân thật của cô, cả Liên và Thắm đều thấm thía đến từng hơi từng chữ. Đúng là trong cái xã hội ti tiện, nhỏ nhen, tanh tưởi này vẫn còn đâu đó những nhân cách đáng để làm người, dù chỉ như ánh nến lóe lên trong đêm tối thôi cũng đủ soi đường cho người ta đi. Cứ đi theo ánh sáng đó, không cần phải nhìn vào màn đêm xung quanh để làm tối bản ngã của mình đi.
Lúc ra về, cô còn ấn cho mỗi đứa một đôi găng tay cô tự đan, còn dặn đi thầy Lợi xong thì về nhà cô mà ngủ cho gần. Cô đứng trông hai đứa ra đến tận ngõ, đợi chúng nó đi khuất mới vào nhà. Hơi ấm của cô vẫn đi theo chúng nó suốt con đường lạnh buốt.

***

Hai đứa vừa kịp dừng xe ở cửa nhà thầy Ích thì bị kéo giật lại. Một đứa con gái nhảy ra hỏi, giọng đành hanh:
- Bạn cũng đi thầy hả?
          - Ừ, thế còn bạn? – Liên ngạc nhiên.
          - Bọn tớ cũng đi thầy! Bạn ra góc kia đứng đợi đến lượt đi! Bọn tớ chờ ở đây từ tối tới giờ mà còn chưa được vào đây này.
Lúc ấy Liên mới để ý quay lại thì thấy còn vài tốp nữa cũng đang đứng đợi. Đã gần mười giờ mà ngõ nhà thầy vẫn đông kín người, cứ hết tốp này lại đến tốp kia, tấp nập ra vào, nói cười rôm rả như người ta đi lễ. Hôm nay đi thầy đông vui như trảy hội.
Liên và Thắm là tốp cuối cùng nên phải đợi đến gần mười một giờ mới tới lượt. Trông thầy cũng thấm mệt nhưng có vẻ hả hê bên cạnh chiếc bàn bày la liệt hoa quả, bánh kẹo, và phong bì bóc nham nhở. Thầy chẳng nói gì, chỉ bóc phong bì xem tiền. Sau một hồi kiểm tra, thầy quay ra bảo Liên:
          - Đủ rồi đấy. Em cứ về bảo lớp là yên tâm học hành, vào phòng thi mà không làm được bài thì cứ chép lại đề cho đầy mặt giấy. Kiểu gì cũng tám chín hết, miễn không để giấy trắng là được. Thôi muộn rồi, về đi! – Thầy vừa nói vừa bật lon bia tu ừng ực, từng dòng bia vàng ố chảy cả xuống áo. Hình như lon bia thầy đang uống có dính cứt chó?

***

Đường Nguyễn Văn Lan tầm khuya vắng người nên container phóng bạt mạng như chó đêm giữa lảng vảng sương rêu. Đi đến đoạn ngã tư Bắc Đẩu thì gặp đèn vàng, đáng lẽ Liên định vượt quá một chút nhưng cái Thắm sợ các chú công an áo vàng vẫn đang trong giờ cần tiền nên bắt phải dừng. Con bé không biết rằng container thường không dừng đèn vàng cho đỡ tốn nhiên liệu, chỉ đèn đỏ hẳn mới dừng. Liên phanh gấp khựng lại khiến chiếc container đang phê thuốc phía sau không kịp xử lí…
              -         Á!...
Một tiếng thét thảm thiết vang lên giữa đêm tối mù mịt…cứ thế…chiếc container lao tới như máy nghiến kéo lê chiếc xe máy và hai đứa con gái xa tận vài chục mét. Liên càng đau đớn kêu cứu thì nó càng cố tình nghiến mạnh hơn cho chết hẳn mới thôi. Phải chết hẳn thì bảo hiểm mới đền bù chứ dở sống giở chết thì báo hại nó chết mệt. Chiếc xe máy nát bét, còn hai đứa thì không nhìn ra hình người nữa, máu chảy lênh láng khắp đường, thịt dính chặt vào gầm xe, người ta phải dùng cả cần cẩu để nhấc chiếc container lên mới lôi được chúng nó ra. Hai đứa con gái nhà quê phải chết tức tưởi trên con đường thành phố, liệu đây là sự hủy diệt hay cái kết có hậu cho tâm hồn chúng nó?
Cả đêm hôm ấy cô Thi thao thức không ngủ được, cô đợi hai đứa mãi, nhưng chúng nó không về.

***

Sáng hôm sau tin mới báo về khoa, trong lúc cô Phòng và các cô khác còn đang oang oang với nhau: “Cái Liên làm lớp trưởng vẫn kém lắm, đi mỗi hộp bánh với tiền không. Cô nào cũng béo đẫy thì bánh kẹo làm gì không biết? Mà đề nghị cô Ngoan thông qua ý kiến đi tiền tất cả các thầy cô trong khoa mỗi dịp lễ tết nhé! Chứ bây giờ lớp nào cũng chỉ chăm chăm đi mỗi thầy cô dạy chúng nó là không được. Khoa có vài chục giảng viên cơ mà? Phải đi cả chứ? Dù không dạy cũng phải đi!”.


Hải Phòng ngày 23 tháng 7 năm 2013
_Đức Long_

[1] Tếng lóng ám chỉ những cô gái giang hồ, làm nghề mại dâm.
[2] Theo Nghị định số 141/2013/NĐ-CP, người mang chức danh phó giáo sư được phép ở lại công tác thêm 7 năm, nhưng không được tham gia quản lí.


Chủ Nhật, 28 tháng 9, 2014

Đạo diễn Lê Hoàng - Đại diện của một thế hệ cứng nhắc trong thẩm mỹ nghệ thuật

Nghệ thuật là biển cả, trăm ngàn dòng chảy, chảy ngày chảy đêm và đi tới mọi ngõ ngách của không gian tâm hồn, không bao giờ được phép gò bó, chảy chen vào một dòng. Ấy vậy mà có một số người không hiểu được điều đó, lại cứ thích "ăn mày dĩ vãng", lấy chuẩn mực của quá khứ để ép buộc nghệ thuật phải đánh mất tự do vốn có, dồn vào một dòng chảy cố định theo những định hướng cách đây cả nửa thế kỉ.

Cách đây không lâu, đạo diễn Lê Hoàng được mời đến chương trình Bài hát yêu thích (số tháng 9/2014) và được đưa mic để nhận xét về màn trình diễn ca khúc Gần lắm Trường Sa của nhạc sĩ Huỳnh Phước Long, do nam ca sĩ Long Nhật thể hiện. Tại đây, Lê Hoàng đã thẳng thừng chê Long Nhật rằng: "Bài hát mà tôi không thích nhất là bài hát của anh Long Nhật. Tôi nghĩ rằng giọng anh Long Nhật không truyền tải được ca khúc này. Tôi thấy hình minh họa và giọng anh Long Nhật không khớp với nhau. Hình minh họa rất hùng tráng và khỏe khoắn, trong khi giọng anh Long Nhật thì rất yếu. Tức là tôi nghĩ giọng anh Long Nhật không hợp với bài hát này". Khi bị nhà báo Trác thúy Miêu cự lại, anh tiếp tục bày tỏ một quan điểm nữa là: "Tinh thần người ta nghĩ về biển đảo là phải tự hào, khỏe khoắn".
Ca khúc 
Cần nói qua về ca khúc này, đây là một ca khúc thuộc dòng nhạc trữ tình quê hương được nhạc sĩ Huỳnh Phước Long viết nên từ những xúc động mạnh khi ông được chứng kiến "hình ảnh những người lính hải quân trở về từ Trường Sa với da dẻ đen sạm, cứ chiều chiều đi bộ hơn chục cây số đến Mỹ Kha để được nhìn những cô gái “đi lên đi xuống” cho thỏa lòng “nhung nhớ”. Đọc những dòng hồi kí của nhạc sĩ về quá trình thai nghén ca khúc, ai ai cũng cảm nhận được âm hưởng trữ tình, đong đầy yêu thương trong ca khúc, khi tác giả thai nghén từ hình ảnh cô gái đứng đăm chiêu bên biển, nhung nhớ người yêu nơi Trường Sa, và được gợi cảm hứng từ những lời hát ru của "Má" ông năm xưa. Ngay từ phần chú thích về âm hưởng/tempo trong bản kí âm ca khúc, tác giả đã ghi rõ là hát với âm hưởng tha thiết, sâu lắng. Cả Anh Đào (ca sĩ thể hiện đầu tiên) và Thanh Thúy (ca sĩ thể hiện thành công nhất) đều hát theo mạch cảm xúc vốn có của ca khúc, để làm nổi bật tính chất trữ tình, ngọt ngào trong giai điệu.
Quay trở lại màn trình diễn của Long Nhật, chúng ta thấy, anh thể hiện rất đúng với âm hưởng của bài hát, dù có nhiều chỗ phô, chênh, hụt hơi (do viêm họng). Long Nhật có thể nhiều scandal, hình ảnh không đẹp trong mắt khán giả, nhưng không thể phủ nhận rằng anh hát dòng nhạc trữ tình quê hương khá ổn. Bản thân anh cũng rất chịu khó học hỏi chuyên môn từ các danh ca hàng đầu của dòng nhạc này, mà điển hình là ca sĩ Bảo Yến. Nên khách quan mà nói, Long Nhật có đủ cảm nhận để biết nên hát thế nào cho đúng, và anh hoàn toàn hát đúng với tình thần bản nguyên của ca khúc này. Vậy mà đạo diễn Lê Hoàng lại đòi hỏi phải hát khỏe khoắn, hùng tráng chỉ vì cái phông nền nó "khỏe khoắn" theo cảm nhận của anh.  Một ca khúc mà từ ca từ tới giai điệu, đến cả dàn nhạc cũng chơi theo âm hưởng trữ tình, mà anh đòi phải hát hùng tráng, khỏe khoắn chỉ vì cái phông nền, chẳng hóa anh đánh đố ca sĩ sao? Anh đòi ca sĩ phải bẻ cong mọi giai điệu, thanh nhạc, hòa âm, tiết tấu, nhảy khỏi dàn nhạc để chạy theo phông nền chăng?
Dù sao đi nữa, câu nhận xét thứ nhất của Lê Hoàng cũng không có gì đáng nói, vì thích hay không thích là quyền của anh. Nhưng đến câu nói thứ hai, anh đã vô tình bộc lộ thẩm mỹ âm nhạc bảo thủ, quá cứng nhắc, mô thức của mình trước công chúng. Ai cũng phải thắc mắc là tại sao hát về biển đảo, nghĩ về biển đảo lại cứ phải hùng tráng, khỏe khoắn? Không lẽ ca khúc nào viết về biển đảo cũng là nhạc cổ động? Không lẽ con người nào hướng về biển đảo cũng chỉ mang một khí thế là xông lên, tiến lên? Con người chứ nào phải robot? Thế giới tâm hồn là cả một tiểu vũ trụ với đầy đủ mọi cung bậc cảm xúc, và âm nhạc nghệ thuật sinh ra để phục vụ từng trạng thái cảm xúc, tâm tư đó. Có như vậy thì nghệ thuật mới đa dạng, muôn màu muôn vẻ và đi vào mọi ngõ ngách trong tâm hồn con người được. Nếu cứ bắt nghệ thuật phải đi theo định hướng này, định hướng kia, theo những lối mòn tư tưởng cũ kĩ, thì chẳng khác nào trói chân ngựa bên nhà vệ sinh. Viết về biển đảo thì cũng không ít ca khúc hùng tráng cho Lê Hoàng nghe, tại sao anh không đi nghe những ca khúc đó mà lại cứ đòi hỏi phải hát hùng tráng một ca khúc vốn trữ tình, vốn sinh ra để phục vụ những mảnh tâm hồn lãng mạn? Nhà văn Nguyễn Minh Châu nói riêng và các văn nghệ sĩ thời kì Đổi mới (1986) đã nói rồi : ĐỪNG LẤY LỢI ÍCH CỦA CỘNG ĐỒNG MÀ CHÀ ĐẠP LÊN LỢI ÍCH CỦA CÁ NHÂN. Chúng ta có thể dẹp cái cá thể, đề cao cái cộng đồng trong một thời điểm nhất định để phục vụ những nhiệm vụ chính trị/dân tộc nào đó, nhưng không thể mãi mãi quên đi cá thể được. Mỗi cá nhân đều có những nhu cầu, cuộc sống, tâm tư của riêng họ, và nghệ thuật cần phải tìm đến mọi đề tài, chủ đề, đào sâu khai thác với nhiều hướn tư tưởng, cảm xúc khác nhau. Đó mới là nghệ thuật vị nhân sinh. Nếu không thì chẳng có công chúng nào tìm đến nghệ thuật nữa, và nó sẽ chết dần chết mòn thôi. Hát về biển đảo có hùng tráng, có khỏe khoắn, thì cũng phải có trữ tình, da diết, vì đó là nỗi nhớ, là tình yêu, là tâm hồn con người, chứ không phải cái gì quá xa lạ, anh Lê Hoàng ạ! Tư tưởng của anh nếu cách đây 50 năm thì còn chấp nhận được, chứ thời đại hội nhập ngày nay mà còn giữ những lề thói cổ hủ trong suy nghĩ đó, thì muôn đời không phát triển được.
Trong Giai điệu tự hào tháng 9 (lên sóng ngày 26/9/2014), ca sĩ Hà Trần tham gia trình diễn ca khúc Bài ca hy vọng. Đây đương nhiên là một ca khúc nhạc cách mạng mang âm hưởng thính phòng quá quen thuộc với công chúng. Chính vì quen thuộc như vậy, nên với cá tính âm nhạc đầy táo bạo, thẩm mỹ âm nhạc của một nghệ sĩ indie đẳng cấp, cùng tư duy âm nhạc luôn đổi mới, đào sâu không ngừng, Hà Trần không thể nào chấp nhận chuyện hát lại với cách hát quá quen thuộc như trước đây. Làm vậy là trái với phẩm chất nghệ sĩ của cô. Bởi thế, Hà Trần đã chọn một lối hát mới, thổi vào đó những luyến láy, nhả chữ, ngắt nhịp mang đậm chất dân gian đương đại, indie của cô, kết hợp cùng phần phối nhạc của nhạc sĩ Quốc Trung cũng rất độc đáo, đem lại một cảm xúc rất khác. Về sự nghiêm túc và ý thức sáng tạo, Hà Trần cũng nói rằng: "Trước khi hát một bài hát tôi sẽ nghe phần hòa âm của nhạc sĩ và căn cứ theo đó để tìm cách thể hiện. Nhạc phẩm này với người yêu âm nhạc đã quá nổi tiếng, và chúng ta cũng quen nghe một Bài ca hi vọng lúc nào cũng phải rất hào hùng, vang dội. Tôi đã từng nghe nhiều người nam hát với chất vang dội, hào hùng đó. Nhưng tôi là một người nữ hát. Trước hết, tôi không muốn lặp lại người khác. Thứ hai, tôi nghĩ người nữ khi hát Bài ca hy vọng phải lột tả được nét tinh tế trong giai điệu, lời ca. Tôi muốn đem đến một bức tranh tương phản, một góc nhìn khác về bài hát này". Những tưởng sự cách tân, khai phá sẽ nhận được sự ủng hộ, nhưng một lần nữa Lê Hoàng thể hiện sự bảo thủ của mình khi cho rằng: "Vừa rồi nghe chị Hà hát, tôi không thấy hay. Theo tôi một bài hát cũng như bộ phim. Nó có tư tưởng chủ đạo là sự tha thiết, nhẹ nhàng, trong sáng. Vừa rồi chị Thu Hà hát lại thành ra là lão luyện, vui tươi, một chút mãnh liệt". Có vẻ rút kinh nghiệm "xương máu" từ những lần nhận xét trước đây, anh Lê Hoàng đã phải vừa đấm vừa xoa thêm: "Tôi không nói nó sai. Đây là cách cảm nhận của thế hệ ngày nay. Nó không cảm được với tôi. Tôi đã xem phim... và thấy động tác minh họa rất dịu dàng, bay, đắt. Cái hay của bài hát này là hát ra sự tha thiết trong hoàn cảnh đau đớn. Nếu chúng ta không trình bày trong hoàn cảnh ấy thì chúng ta sẽ trở nên một con bướm vui tươi, hoặc một cái gì đó tách ra...". Anh cũng phân tích rằng, trong sự chia cắt đất nước thì tình cảm cao hơn cá nhân, phải thể hiện được cái chung và cái riêng hòa quyện với nhau. Tức là anh vẫn đòi hỏi phải dẹp tình riêng vì tình chung, mọi tình cảm đều phải gắn với cộng đồng, dân tộc, không cần biết nó là thật lòng hay gượng ép, không cần thấu hiểu xem những đòi hỏi của anh có quá xa lạ với một con người trong xã hội hiện đại hay không. Ở quan điểm này, Lê Hoàng quá cứng nhắc khi đòi hỏi ca sĩ đương đại phải hát theo lối của ca sĩ cách mạng thế hệ trước, để giữ được cảm xúc vốn có từ bao thế hệ qua. Nếu thích, anh Lê Hoàng có thể vào nhà hát nghe lại các ca khúc cách mạng theo lối truyền thống. Hiện nay, chúng ta vẫn đào tạo rất nhiều ca sĩ thính phòng chuyên hát nhạc cách mạng theo lối đó, những ca sĩ đó sẽ có trách nhiệm đi theo chuẩn mực kinh điển và bảo tồn quá khứ. Còn ở vị trí của ca sĩ đương đại đi theo các dòng nhạc mới, họ không thể dập khuôn theo cái cũ, dù có thể đó là chuẩn mực kinh điển đã ăn sâu vào tiềm thức con người. Lê Hoàng nên biết rằng, chương trình Giai điệu tự hào cũng hướng đến đối tượng khán giả trẻ, và các nhà sản xuất đang đi theo hướng khám phá, sáng tạo lại cái đã qua. Nếu không tạo tác lại, thì đây cũng chỉ là một chương trình bình thường như bao chương trình kỉ niệm khác, chẳng có gì đặc biệt, và nhà sản xuất cũng chẳng mất công dựng nên nó. 
Một lời khuyên cho anh Lê Hoàng là anh nên tìm nghe quốc ca Mỹ và học tập tinh thần của họ. Quốc ca Mỹ ra đời cách đây hai thế kỉ và được hàng ngàn ca sĩ Mỹ thể hiện, nhưng chẳng ai hát giống ai, ai cũng hát theo cảm nhận riêng, phong cách riêng của mình. Ví dụ:

- Whitney Houston thể hiện một cách hùng tráng, khỏe khoắn.
- Mariah Carey hát theo lối trữ tình, màu sắc.
- Beyonce phiêu melisma đậm chất r&b.
- Aretha Franklin nhả note đậm chất nhạc soul.
- Patti Labelle ngắt luyến đậm chất nhạc gospel.
- Taylor Swift vừa hát vừa chơi guitar theo phong cách nhạc country.
- Renee Fleming phiêu head voice theo lối opera/cổ điển.
...

Và còn rất nhiều ca sĩ khác như Toni Braxton, Jennifer Hudson, Cher, Christina Aguilera, Carrie Underwood... cũng đều thể hiện quốc ca theo phong cách riêng của chất giọng, dòng nhạc mà họ theo đuổi. Khán giả Mỹ chẳng mấy khi kêu ca, phàn nàn là cô này/anh này hát không đúng tinh thần bài hát, phá bài hát... Ngược lại, họ vẫn vỗ tay nồng nhiệt mỗi khi ca sĩ hát xong và coi như được thưởng thức một bản nhạc mới theo những phong cách mới. Tất nhiên, có người thích ca sĩ này hát, người khác lại thích ca sĩ kia hơn, vì mỗi người có một cung bậc cảm xúc khác nhau và họ sẽ tự tìm đến cái họ thích, chẳng ai chê bai gì ai. Có như vậy, quốc ca Mỹ mới trải qua tận hai thế kỉ mà vẫn sống trong lòng công chúng, vì nó được biến hóa vào các dòng nhạc khác nhau, như một cách tái sinh và sinh tồn. Quốc ca Mỹ thậm chí còn mang tính thương mại lớn khi nó phát hành được hàng triệu đĩa, leo lên vị trí cao ở các bảng xếp hạng âm nhạc, đem lại lợi ích về kinh tế.
Từ câu chuyện về quốc ca Mỹ, anh Lê Hoàng hãy thử nhìn lại thị trường âm nhạc Việt Nam xem có phải chính những tư tưởng cũ kĩ làm cho nó trở nên nhàm chán, bèo bọt, mãi không vươn ra thế giới được chăng? Nếu bây giờ có ca sĩ nào hát quốc ca Việt Nam mà luyến láy, run/riff liên tục, liệu anh có chê bai, bài xích họ?

Quay trở lại Bài ca hi vọng, sao anh Lê Hoàng không nghĩ rằng có thể sau chương trình, Hà Trần sẽ đưa ca khúc này vào một album mới của cô, phối nhạc khác hơn, độc đáo hơn. Khán giả sẽ mua về thưởng thức, và như vậy, một lần nữa ca khúc bất hủ lại được tái sinh trong các dòng nhạc khác nhau, được thể nghiệm những màu sắc độc đáo, được khoác lên mình những chiếc áo mới. Hay anh muốn tới 50 năm sau nhạc Việt vẫn y nguyên như cách đây 50 năm, khi người ta đã lên sao Hỏa thì mình vẫn đang làm ruộng? Đến nền âm nhạc chuẩn mực như opera/nhạc cổ điển cũng luôn đòi hỏi sự sáng tạo, mới mẻ, huống hồ nhạc Việt.

Anh Lê Hoàng có lẽ là trường hợp điển hình của mộ thế hệ bảo thủ, già cỗi, hoài niệm dĩ vãng để trói buộc thẩm mỹ nghệ thuật của mình, kéo lùi cả một nền nghệ thuật dậm chân tại chỗ. Rất nhiều người lớn tuổi hiện nay cho rằng chỉ có âm nhạc của thế hệ họ mới là chất lượng, ý nghĩa, còn âm nhạc của thế hệ mới dù hay thế nào vẫn bị xếp ở chiếu dưới. Quan điểm này dễ dàng ảnh hưởng đến một bộ phận không nhỏ thanh niên vốn thích nghe nhạc vàng, nhạc đỏ để rồi cho đó là thứ nhạc đẳng cấp cao hơn mọi thứ nhạc khác. Nếu cứ giữ mãi những thẩm mỹ, tư tưởng đó, chúng ta sẽ mãi mãi chỉ có văn nghệ văn công chứ không bao giờ xây dựng được thị trường âm nhạc chuyên nghiệp như Anh, Mỹ, Pháp... được.

Anh Lê Hoàng rất đáng khen ở tỉnh thần phản biện, dám nói thẳng suy nghĩ của mình. Không chỉ âm nhạc mà đất nước hiện nay cần những người như anh, dám nói, dám bình luận, không sợ mất lòng người khác. Nhưng chỉ khuyên anh hãy cởi mở hơn với nghệ thuật và hãy nghĩ cho thị trường âm nhạc trong nước thay vì đặt cao ý thức thế hệ một cách quá mức. 

_Đức Long_
Hải Phòng ngày 28 tháng 9 năm 2014

Thứ Bảy, 27 tháng 9, 2014

Victoria de los Ángeles - sự giản dị và chuẩn mực

Nếu bạn không nắm vững kĩ thuật nền của thanh nhạc, thì dù bạn có  cố gắng phô diễn các kĩ thuật hoa mỹ, màu sắc thế nào cũng chỉ hấp dẫn được tai nghe đại chúng. Với các nhà chuyên môn, nếu không đánh giá thanh nhạc thì thôi, còn đã đánh giá thì cái đầu tiên vẫn là kĩ thuật nền, những kĩ thuật màu mè, hoa mỹ không thể che mắt được họ. 

Nhiều bạn vì quá ham mê kĩ thuật phô diễn mà quên đi điều đó, nên có những nhận định chưa đúng đắn như: Aretha, Patti kĩ thuật vẫn thua Mariah, Whitney, Beyonce vì họ chỉ được cái giọng kịch tính chứ không có sự phô diễn kĩ thuật hoa mỹ như run, trill, staccato, glissanso, pianissimo, fioritura, whistle, falsetto, head voice, vibrato, portamento, airy voice, chuyển giọng head/fal/whistle/chest... Cacs bạn ấy quên không xem kĩ lại rằng, liệu các ca sĩ đó khi thực hiện các kĩ thuật hoa mỹ trên đã đạt đến chuẩn của kĩ thuật nền (như chuẩn vị trí thanh quản, vị trí âm thanh chính xác, đạt đến độ ổn định, effortless cao nhất) chưa? 

Nói đơn giản, nếu bạn trill, run, melisma, staccato, fioritura, hát nhiều note trong một làn hơi, ở một âm vực siêu rộng... được, nhưng lại với một thanh quản cao, vị trí âm thanh chưa chuẩn xác, độ effortless chưa cao, thì vẫn khó mà bằng được một người tuy chỉ belt một cú F5 ngắn, không màu mè, nhưng lại hoàn hảo về kĩ thuật nền.
Để minh chứng cho điều mình nói, mời các bạn thưởng thức tiếng hát của diva Victoria de los Ángeles, một trong những tiếng hát giản dị nhưng kĩ thuật có thể xếp vào hàng bậc nhất thế kỉ XX.

https://www.youtube.com/watch?v=hc4QC35LfhU&feature=youtu.be

De los Ángeles là một trong những diva opera hiếm hoi ít phô trương giọng hát và luôn hát một cách giản dị nhất. Bà không bao giờ hát những note cao rực rỡ, không thể hiện một giọng hát nội lực, âm lượng lớn, hay những kĩ thuật phô diễn màu sắc, hoa mỹ. Nhưng kì thực, bà hát rất kĩ thuật, tinh tế, chuẩn mực đến mức khó mà tìm ra được "cọng" lỗi nào. Kỹ thuật của bà được sử dụng để ẩn giấu hoàn toàn vào giọng hát, biến nó trở thành thứ âm thanh đẹp nhất mà không cần phô diễn. Cách hát của bà vô cùng legato, khiến mọi ca sĩ Ý đỉnh cao nhất cũng phải ghen tị. Bel canto của bà được coi như một chuẩn mực, khiến ngay cả các đại diva như Maria Callas, Montserrat Caballe, Joan Sutherland cũng phải học hỏi, dù không hề có một biến tấu hoa mỹ, chạy note đặc sắc nào. Không phải ngẫu nhiên mà các giảng viên thanh nhạc danh tiếng tại Anh của tạp chí BBCMM đã xếp bà vào vị trí thứ 3 trong Top 20 Soprano vĩ đại nhất mọi thời đại (chỉ sau Maria Callas và Joan Sutherland và vượt qua rất nhiều các giọng ca hoa mỹ, phô diễn khác như Leontyne Price, Montserrat Caballe, Beverly Sills, Lucia Popp, Anna Moffo..., hay những giọng ca nội lực như Birgit Nilsson, Ghena Dimitrova, Kirsten Flagstad...).

Tất nhiên, trong thanh nhạc luôn có hai kiểu nghệ sĩ, kiểu thứ nhất giống như Victoria de los Ángeles, không phô diễn nhưng vẫn chuẩn mực, và kiểu thứ hai là các nghệ sĩ virtuoso (phô diễn hoa mỹ). Nói như vậy, không có nghĩa là các nghệ sĩ virtuoso không tài năng, cũng có những người dù phô diễn nhưng vẫn vô cùng chuẩn mực như Joan Sutherland, Monserrat Caballe. Nhưng ở vị trí của người nghe nhạc, chúng ta không nên bị các kĩ thuật phô diễn hoa mỹ đánh lừa tai nghe để rồi đưa ra những đánh giá sai lầm về nghệ sĩ.

_Đức Long_

Thứ Năm, 25 tháng 9, 2014

Montserrat Caballe tại Arena di Verona (nước Ý)

Trước mắt các bạn là Arena di Verona (nước Ý) - một trong những sân khấu ngoài trời cổ nhất vẫn được sử dụng đến ngày nay (ra đời khoảng năm 30 sau công nguyên), có sức chưa 30000 khán giả.
Bạn có tin không, các ca sĩ opera ngày trước có thể hát không mic tại cái sân khấu lớn thế này (còn bây giờ thì đã dùng mic). Nguyên nhân là do toàn bộ sân khấu lẫn khán đài được làm bằng đá tự nhiên, lại trải qua hàng ngàn năm bào mòn, cộng thêm thiết kế khép kín vòng cung khiến nó giữ được độ vang tự nhiên của âm thanh. Nhưng dù thế nào mà hát không mic ở một sân khấu ngoài trời khổng lồ thế này thì các ca sĩ như Callas, Tebaldi, Caballe... cũng thật phi thường.
Hát ở một sân khấu lớn như vậy thì ca sĩ phải hát to là chuyện thường tình, nhưng diva Caballe còn điêu luyện hơn nữa khi chơi những đường pianissimo nhỏ tí mà vẫn vang khắp không gian. Nam danh ca Domingo đã từng nói về sự "đáng sợ" của Caballe khi hát cùng ngoại ở sân khấu này như sau: "Bạn không thể tưởng tượng được cảm giác hát duet cuối cùng "Ma lassu ci vedremo" dưới sao lúc 1 giờ 30 phút sáng, khi Montserrat bắn những pianissimo ma thuật vào không khí, khi cô ấy và tôi rời xa nhau. Trong một không gian như Arena, nơi kích thước của sân khấu là rất lớn - khoảng cách có thể từ 20 đến 30 mét - không gì có thể chuyển tải được cảm giác chia cách mạnh mẽ và hiệu quả hơn!".
Mời các bạn chứng kiến đoạn pianissimo ma thuật đó từ 5:30 clip sau. Và đừng quên thưởng thức cú đẩy cressendo B5 vang rền nội lực ở 10:03 nhé.
https://www.youtube.com/watch?v=g5rbTv5AHgY

_Đức Long_

Chủ Nhật, 7 tháng 9, 2014

Ai là diva hàng đầu thế giới (Phần II - Những diva đại chúng)

Các diva opera luôn được xem là chuẩn mực cao nhất của mỹ từ này, nhưng sự thật là độ phủ sóng của họ không cao, và không ăn sâu vào đời sống của quần chúng được, từ đó mà tầm ảnh hưởng cũng bị giảm đi nhiều. Trong thế kỉ XX, nền âm nhạc hiện đại còn sản sinh ra những diva đại chúng, mà có lẽ về tài năng lẫn tầm ảnh hưởng không thua kém gì các diva opera. 

Phần II. Những diva đại chúng

1. Whitney Houston

Nếu Maria Callas là ca sĩ đầu tiên được gọi là diva, thì Whitney Houston chính là ca sĩ đầu tiên của nền âm nhạc đại chúng được vinh danh bằng mỹ từ cao quý này.

Whitney sở hữu một chất giọng đẹp bẩm sinh với âm sắc hiếm có trong giới nhạc pop, khiến cả ca sĩ opera cũng phải ghen tị. Âm sắc giọng của cô có sự pha trộn đặc biệt giữa chất to khỏe, đanh dày của ca sĩ da màu với chất ngọt ngào, bay bổng, mềm mại của ca sĩ da trắng, rất thích hợp để phô diễn vocal trong nhạc pop. Cô cũng là ca sĩ da màu có khả năng điều khiển âm lượng giọng hát và vận dụng các kĩ thuật hát đẹp của bel canto vào nhạc pop một cách thành công nhất. Chính cô cũng là người phổ biến lối hát melisma đầy ngẫu hứng vào pop/r&b trên những quãng head voice mà hầu như các nữ ca sĩ pop ngày nay khi sử dụng head voice đều chịu ảnh hưởng từ cô. Những quãng belt từ G4 đến E5 sở trường với kĩ thuật vibrato siêu đẳng, cùng với cách nhấn nhá, nhả chữ, phát âm, biến tấu giọng hát và cách đẩy âm thanh lên vòm tạo tiếng nổ đặc trưng của Whitney luôn được xem là nguồn cảm hứng bất tận với nhiều thế hệ ca sĩ.
Về mặt đại chúng, Whitney đã lập kỉ lục Guiness với danh hiệu ca sĩ nhận được nhiều giải thưởng nhất. Cô cũng là nữ ca sĩ da màu đầu tiên thành công trên MTV với kỉ lục 7 ca khúc đứng thứ nhất bảng xếp hạng Billboard hot 100 liên tiếp. Về lượng đĩa bán ra, Whitney đứng thứ ba trong danh sách những nữ nghệ sĩ có lượng tiêu thụ đĩa lớn nhất nước Mỹ với hơn 200 triệu đĩa được bán ra. Album The bodyguard do cô hát chính đạt kỉ lục album nhạc phim bán chạy nhất mọi thời đại.

Tầm ảnh hưởng lớn nhất của Whitney là đã khơi nguồn một lối hát mới, lối hát phô diễn giọng hát nội lực, khỏe khoắn dành riêng cho những giọng ca nữ nhạc pop, mở ra một thời kì âm nhạc mới, quyền lực mới cho mọi thế hệ ca sĩ nữ sau này. Ngay tại Việt Nam cũng như trên thế giới, chúng ta sẽ không thể kể tên hết những ca sĩ từng thừa nhận mình chịu ảnh hưởng từ Whitney.

Nhược điểm của Whitney là kĩ thuật nền chưa đạt tới mức hoàn hảo, cô thường xuyên hát với thanh quản cao, dùng giọng ngực quá nhiều, ép giọng hơi mạnh, đây được coi là lối hát hại giọng. Nhiều vấn đề riêng tư cũng khiến Whitney mất giọng nhanh chóng và đi xuống quá sớm.

Một trong những màn trình diễn kinh điển nhất của Whitney phải kể đến One moment in time tại Grammy 1989 (cũng được chọn vào top 3 màn trình diễn hay nhất lịch sử Grammy). Tại đây, Whitney đã thể hiện một sự thăng hoa của giọng hát lẫn cảm xúc, với những note D5 đẹp nhất lịch sử nhạc đại chúng, vang rền, chắc nịch như tảng núi và bắn ra như tiếng đại bác, cộng thêm những cú đóng tiếng C#5 cộng minh hoàn hảo, tưởng chừng như bất tận.
https://www.youtube.com/watch?v=b68AkJtjdPs

2. Mariah Carey

Mariah và Whitney từ lâu đã trở thành cặp diva bài trùng, song hành cùng nhau chiếm lĩnh một mảng lớn trong nền nhạc pop đương đại. Mariah được coi là nữ diva có quãng giọng rộng nhất, 5 quãng 8, trải dài từ những note cực thấp đến cực cao trong âm vực của con người, điều mà hầu như không một ca sĩ nào làm được. Note G#7 tại MTV VMAs 1991 mà Mariah lên tới đã từng được ghi vào kỉ lục Guiness thế giới. Mariah là ca sĩ sử dụng whistle thành công nhất, cô có thể điều khiển whistle trên những quãng rất cao một cách linh hoạt, mềm mại với vô số những kĩ thuật màu sắc phức tạp như trills, run, staccato... Cách vận dụng whistle của Mariah là nguồn cảm hứng lớn nhất để các giọng màu sắc học hỏi và theo đuổi. Cô cũng chính là người phổ biến kĩ thuật melisma trên những quãng belt, khai phá lối hát falsetto kèm theo yodeling đầy tinh tế, phức tạp, ảnh hưởng mạnh mẽ tới nhiều thế hệ ca sĩ sau này, nhưng hầu như chưa có ca sĩ nào vận dụng được nó như cô. Là một nữ cao màu sắc, nhưng Mariah có thể hát một cách mượt mà, thoải mái ở quãng trầm hệt như một nữ trầm đích thực, một điều kì lạ hiếm thấy trong nhạc pop. Cách điều khiển giọng hát lên xuống phức tạp, chuyển giọng vô cùng linh hoạt từ chest/mix sang head/fal liên tiếp trên các chuỗi note trong một legato, cộng với việc áp dụng những kĩ thuật đặc trưng riêng khiến các ca khúc của Mariah trở thành sự bức tử với giọng hát, nên hầu như không ai dám cover nhạc của cô.
Điểm đặc biệt nhất ở Mariah so với các diva còn lại là khả năng sáng tác cực tốt của cô. Hầu hết những hit lớn của Mariah (đặc biệt là 17 trong số 18 ca khúc no1 Billboard hot 100) đều do cô tham gia sáng tác. Cô cũng đứng thứ ba trong top những nữ nhạc sĩ có nhiều hit nhất Billboard hot 100.

Về mặt đại chúng, Mariah là ca sĩ đạt kỉ lục với 18 ca khúc đứng thứ nhất Billboard hot 100, cộng thêm ca khúc đứng đầu bảng xếp hạng này lâu nhất với 16 tuần no1 cho One Sweetday. Cô cũng đứng thứ 2 trong top những nữ nghệ sĩ Mỹ có lượng tiêu thụ đĩa lớn nhất thế giới.

Nhược điểm của Mariah là lạm dụng các kĩ thuật phi chính thống như whistle, falsetto dẫn đến bị mất giọng quá sớm nên sau này thường hát với thanh quản cao, giọng hát yếu đi và không có được sự to khỏe cần thiết của một diva. Đôi khi sự lạm dụng phô diễn quãng cao quá nhiều khiến khả năng truyền tải cảm xúc của ca khúc tới khán giả bị giảm đi rất nhiều.

Một trong những ca khúc đỉnh cao nhất của Mariah phải kể đến If it's over tại Grammy 1992. Chỉ trong một màn live hơn ba phút, cô đã phô diễn quãng giọng trải dài hơn ba quãng (từ Eb3 đến A6) với quãng giọng của cả nữ trầm đến nữ cao màu sắc, và tất nhiên là note nào cũng đẹp một cách tự nhiên chứ không phải gượng ép, cố rít lên hay phải vào vocal fry, cái mà các ca sĩ khác dẫu có phấn đấu cả đời cũng chưa chắc đạt được. Cô có thể di chuyển những upper chest từ C#5, đến D5, Eb5, E5, F#5 một cách thoải mái với sự chuẩn mực khó tin của kĩ thuật trên cả những âm đóng (vốn cực kì khó hát lên cao), lại có thể gằn giọng và ngân rung hết sức tinh tế.
https://www.youtube.com/watch?v=3yJADYvjCzM

3. Aretha Franklin

Nếu Whitney, Mariah là người ảnh hưởng đến thế giới thì Aretha mới là người ảnh hưởng đến hai diva đó một cách nhiều nhất, cũng như tới vô số ca sĩ da màu sau này.

Aretha sở hữu một giọng hát đẹp, kịch tính và nội lực hiếm thấy với chất đanh thép, âm lượng lớn. Kĩ thuật của bà luôn được xếp vào bậc chuẩn mực nhất nền âm nhạc đại chúng, không hề có lỗi nào. Những note belt F5 của Aretha trở nên vô địch vì sự hoàn hảo tuyệt vời của nó, mà không có ca sĩ nào sánh kịp. Dù là giọng nữ trung nhưng bà lại có thể hát thường xuyên ở quãng âm của nữ cao (trên D5 tới tận B5) với sự chính xác tuyệt đối khiến mọi nữ cao phải ghen tị. Aretha được đánh giá là có khả năng cảm nhạc vượt trội hơn hẳn các ca sĩ đại chúng khác, là người tạo ra những giai điệu đầy ma mị, ngẫu hứng nhưng rất khó thực hiện bằng cả giọng hát lẫn tài năng chơi piano xuất thần mà đến cả những nghệ sĩ cổ điển phải trầm trồ thán phục. Nhiều người làm việc với Aretha từng nói rằng bà có thể cảm nhận được những giai điệu, tiết tấu mà ca sĩ thông thường khó mà nhận thấy và thể hiện nó vào âm nhạc. Các kĩ thuật mix voice, melisma, nhấn nhá, nhả chữ của bà ảnh hưởng không nhỏ tới các diva nhạc pop thế hệ sau.
Được mệnh danh là Queen of soul, Aretha là nữ ca sĩ vĩ đại đã đưa dòng nhạc da màu đến đỉnh cao nhất. Không chỉ ca hát, bà còn luôn dùng âm nhạc để đấu tranh nhân quyền, hoạt động xã hội tích cực. Bà cũng từng nhận tới hai bằng tiến sĩ danh dự tại hai đại học lớn của nước Mỹ. Tạp chí The Times đã xếp bà vào top 100 nhân vật có ảnh hưởng nhất thế kỉ XX, đứng chung với hàng loạt vĩ nhân ở mọi lĩnh vực khác, cái mà các diva còn lại không thể làm được.

Nhược điểm của Aretha có lẽ ở mức độ phủ sóng không cao của bà, tên tuổi của bà chưa vượt được ra khỏi nước Mỹ để đến với đông đảo quần chúng trên thế giới.

Một trong những màn live đỉnh cao nhất của Aretha phải kể đến Don't play that song for me tại "The Cliff Richard Show" năm 1970. Tại màn trình diễn này, Aretha hát gần như toàn bộ ở các note treo rất cao nhưng chính xác tuyệt đối, không lệch đi một semitone nào. Các note D5, E5, F5, F#5 được phóng ra đầy kịch tính, chuẩn mực, ổn định một cách hoàn hảo, lại có thể nhả vào từng chữ ở rất nhiều âm tiết khác nhau từ ầm mở đến âm đóng mà không hề thiếu vang, strain hay mờ chữ. Kết hợp với giọng hát tuyệt đẹp là khả năng chơi piano đầy ngẫu hứng cùng đôi tay điêu luyện như một nhạc công thực thụ. Bà chơi một cách đầy ngẫu hứng đệm theo bài hát mà không hề cần đến một bản nhạc nào trước mắt, chỉ có một vòng hòa âm và giai điệu cụ thể cho trước, còn lại là tự nghĩ ra, nhưng vẫn rất thuần thục, chứng tỏ một khả năng cảm nhạc vượt trội. Hơn nữa, sự kết nối của những đôi tay chơi nhạc với cảm xúc rất nhuần nhuyễn, thể hiện xuất thần cá tính âm nhạc song hành cùng với giọng hát. Rất ít ca sĩ có thể vừa đàn vừa hát mà lại đạt đến chuẩn mực của cảm xúc, vocal, kĩ thuật như vậy. Mariah Carey trong thời kì hoàng kim đã từng cover lại ca khúc này, nhưng cũng không đủ sức tải nôi sự kịch tính, chuẩn mực, linh hoạt như Aretha từng làm, dù cô cũng là diva có giọng hát và kĩ thuật bậc thầy. 
https://www.youtube.com/watch?v=2ZVUVNJwQKI

4. Celine Dion

Khác với ba diva trên, Celine không may mắn được sinh ra ở cái nôi âm nhạc Mỹ, cũng không được nói tiếng mẹ đẻ là tiếng Anh. Nhưng cô đã tự nỗ lực hết mình để có được kĩ thuật thanh nhạc chuẩn mực, phát huy hết chất giọng đẹp kiểu châu Âu của mình, khác với các chất giọng kiểu da màu đậm chất US. Celine là người sử dụng nasal voice thành công nhất nền âm nhạc đại chúng, với những đường legato mượt mà, ngọt lịm, những note cao chắc chắn, chuẩn xác. Dù là giọng trữ tình như Celine có khả năng đẩy âm thanh lên rất lớn, khỏe khoắn. Khác với các ca sĩ khác, nasal voice của Celine không làm cho giọng mỏng, nghẹt, yếu đi quá nhiều mà hỗ trợ rất nhiều cho việc tạo độ vang, lên note cao, to khỏe và giữ giọng bền bỉ. Khả năng giữ giọng của Celine khiến cho người khác phải kinh nhạc, đến mức một ca sĩ opera đã phải thốt lên: "Cô ấy có một cái cổ họng bê tông", dù phải đi hát rất nhiều với cường độ lớn nhưng giọng hát của cô vẫn giữ gần như nguyên vẹn suốt hơn hai mươi năm qua. Celine cũng tỏ ra khá tài năng khi hát nhiều thể loại nhạc khác nhau, nhiều hơn hẳn so với các diva khác.
Về mặt đại chúng, Celine nằm trong top những nữ nghệ sĩ có lượng tiêu thụ đĩa lớn nhất thế giới với khoảng 250 triệu đĩa được bán ra. Cô thành công nhiều hơn ở các bảng xếp hạng châu Âu, đạt được khá nhiều giải thưởng, và được trao tặng một bằng tiến sĩ danh dự tại đại học Laval (Cannada). Celine cũng là một trong những ca sĩ hát tiếng Pháp thành công nhất mọi thời đại. Cùng với Whitney, Mariah, Celine đã tạo nên kiềng thứ ba trong thế ba kiềng của các diva nhạc pop lớn nhất, có tầm ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều thế hệ ca sĩ sau này.

Nhược điểm của Celine là âm nhạc ít có sự đổi mới, phá cách, khả năng và thành công của cô chỉ được bộc lộ rõ nhất khi hát pop ballad/power ballad dù có thể cô đã hát rất nhiều loại nhạc khác nhau. Cách hát nasal voice của cô cũng khiến nhiều người không thích thú vì không đúng chuẩn mực thanh nhạc truyền thống và làm giọng bị mỏng đi.

Một trong những màn live đỉnh cao nhất của Celine phải kể đến Can't help falling in love, cover lại của huyền thoại Elvis Presley năm 1993. Ở màn trình diễn này, Celine đã biến một bài traditional pop thành một bản r&b/pop ngẫu hứng với những cú melisma điêu luyện từ cao xuống thấp, từ thấp lên cao liên tục trong suốt ca khúc, những cú vocal runs/vibrato mang chất soul/jazz vang rền đầy nội lực, kết hợp việc rung với tốc độ cực nhanh đảo nhau lên xuống đầy ngẫu hứng, cách kéo vibrato ở đuôi long notes đầy tinh tế. Và tất nhiên, không thể thiếu những cú nhả nasal ngọt ngào đặc trưng. Quãng giọng của Celine trải dài từ quãng trầm, trung đến cao một cái thoải mái, ấm áp và dày dặn đúng nghĩa một full lirico. Đúng như người ta nói, Celine đã hát được note nào thì note đó sẽ rất đẹp. Những cú trượt note glissando và đẩy fortissimo từ thấp lên tận F5 rồi lại xuống thấp với tốc độ nhanh và âm lượng lớn vô cùng điêu luyện, khó nhằn với nhiều ca sĩ khác.
https://www.youtube.com/watch?v=-vo3x4KQG6w

Tất nhiên, nền âm nhạc đại chúng vẫn còn nhiều ca sĩ tài năng khác, nhưng trên đây là 4 diva hàng đầu, hội tụ đủ mọi yếu tố về giọng hát, kĩ thuật, tư duy, thẩm mỹ, thành công, sự nổi tiếng, và cống hiến, đóng góp, tầm ảnh hưởng lớn tới âm nhạc.



_Đức Long_
Hải Phòng ngày 13 tháng 8 năm 2014


Thứ Ba, 2 tháng 9, 2014

Ai là diva hàng đầu thế giới? ( Phần I - Những diva opera)

Diva (trong tiếng Ý cổ là Nữ thần) là một danh hiệu cao quý mà công chúng dành tặng cho một số ít nữ ca sĩ có tài năng xuất chúng trong thanh nhạc và âm nhạc. Đối với hầu hết các nữ ca sĩ đã và đang hoạt động trong nghệ thuật âm nhạc, diva luôn là giấc mơ, khát khao tột bậc của họ, là nấc thang cao nhất mà họ muốn vươn tới để khẳng định sự nghiệp của mình. Còn với công chúng, diva là một trong những ranh giới rõ nhất để phân biệt đẳng cấp giữa ca sĩ (có thể là rất nổi tiếng hoặc tài năng) và một bậc thầy, huyền thoại âm nhạc. Dù danh hiệu này thuộc về công chúng, không có bất cứ tổ chức nào (có quyền) đứng ra xếp hạng hay bình chọn, nhưng nó cũng có những quy chuẩn vô cùng khắt khe mà rất ít nữ ca sĩ có thể đạt được. Để được đông đảo công chúng nghe nhạc công nhận là diva, nữ ca sĩ phải hội tụ đầy đủ những điều kiện sau đây:

- Phải có một giọng hát xuất chúng, có thể hiểu là một giọng hát quý hiếm, hoặc là rất đẹp, hoặc là vô cùng đặc biệt mà không thể tìm thấy ở các ca sĩ thông thường.

- Phải thực hiện được hàng loạt những kĩ thuật thanh nhạc tinh xảo ở mức điêu luyện mà ca sĩ thông thường không làm được.

- Phải có một tư duy, khả năng cảm nhạc, thẩm mỹ âm nhạc xuất chúng.

- Phải có sự sáng tạo, cách tân to lớn với âm nhạc.

- Phải có cống hiến to lớn với lĩnh vực âm nhạc mình theo đuổi.

- Phải có ảnh hưởng lớn tới công chúng và các thế hệ ca sĩ sau đó.

Trong đó, hai điều kiện đầu tiên là hai điều kiện cần (điều kiện kiên quyết) để phân biệt diva với một nữ nghệ sĩ tài năng. Bởi trên thực tế, có những nữ nghệ sĩ/ca sĩ có tài năng, cống hiến ngang ngửa, thậm chí vượt trội hơn cả diva, nhưng không có thế mạnh về giọng hát và kĩ thuật thanh nhạc nên không thể gọi là diva. Các điều kiện còn lại là điều kiện đủ, để phân biệt diva với những nữ ca sĩ có giọng hát hay, kĩ thuật thanh nhạc vượt trội, nhưng tư duy và thẩm mỹ, sáng tạo, cống hiến, tầm ảnh hưởng trong âm nhạc hầu như không có nhiều. 

Có rất ít nữ ca sĩ hội tụ đủ những điều kiện trên để được trân trọng gọi là DIVA. Và một câu hỏi vẫn thường được công chúng đặt ra, liệu ai trong số đó sẽ là DIVA SỐ 1?

Phần I. Những diva opera

Cần phải nhắc đến những diva opera đầu tiên, vì họ là những diva nguyên gốc, với đầy đủ mọi chuẩn mực cao quý nhất.

1. Maria Callas

Nếu hỏi ai là diva số 1 thế giới, chắc chắn mọi người sẽ nghĩ tới cái tên Callas đầu tiên, bà thực sự là một huyền thoại âm nhạc không ai sánh kịp. Callas sở hữu một giọng hát đa dạng bậc nhất, được gọi là giọng toàn năng (assoluta). Trong cùng một lúc, bà có thể hát với giọng nữ cao kịch tính đầy uy lực, âm lượng đanh thép, khổng lồ, lại có thể chuyển ngay sang nữ cao màu sắc với những biến tấu hoa mỹ trên các note cao vút, rồi đưa đẩy sang nữ cao trữ tình với làn hơi mượt mà, những note vuốt nhỏ mềm mại, thậm chí có thể hát cả vai của nữ trung với độ tối đầy đủ, xuống tận âm sắc của nữ trầm, âm vực của nam cao, nam trung. Không chỉ vậy, bà còn đạt tới cảnh giới của việc diễn bằng giọng hát, với khả năng tạo bão cảm xúc mà hầu như không một ca sĩ opera nào sánh kịp. Những người từng làm việc chung còn đánh giá bà có một khả năng cảm nhạc thiên tài và sự lao động vô cùng nghiêm túc. Bất cứ vai diễn nào Callas động vào cũng đều thành công xuất sắc, trở thành kinh điển cho các thế hệ sau này. Giới nghe opera thường xưng tụng bà bằng danh hiệu La Divina (Nữ thần).
Những đóng góp của Callas đối với nền opera quả thực vô cùng to lớn, bà là người làm sống lại nghệ thuật bel canto của opera Ý vốn đã bị ngủ quên từ lâu, để biến nó thành chuẩn mực lớn nhất của opera đương đại, cái mà đa số các ca sĩ opera đều theo đuổi. Thật khó để tìm được ca sĩ nào có kịch mục rộng lớn mà lại thành công như bà. Theo nhiều nguồn tin, từ diva ra đời kể từ lúc Callas trình diễn xuất thần Casta diva (một aria trong vở opera bel canto Norma của Bellini), gây tiếng vang rộng lớn, biến nó trở thành ca khúc huyền thoại mà mọi ca sĩ opera đều muốn thể hiện.

Callas được gọi là kinh thánh của opera, và cũng là ca sĩ đầu tiên được trao tặng danh hiệu diva, dù chính bà cũng không biết được gọi là diva từ khi nào. BBC ưu ái xếp bà vào vị trí đầu tiên trong danh sách 20 soprano vĩ đại nhất thế kỉ XX.

Nhược điểm lớn nhất của Callas có lẽ chất giọng hơi thô, bị đánh giá là xấu so với chuẩn mực opera Ý. Ngoài ra bà còn có tính cách khá đồng bóng, sớm nắng chiều mưa, hay đòi hỏi quá mức, và nhiều vấn đề tiêu cực trong đời sống cá nhân, dẫn tới việc mất giọng khá sớm. Chính hai điều trên đã khiến nhiều người không thích Callas, thậm chí bà còn có cả anti fan.

Mời các bạn nghe bản thu aria Casta diva (trích từ vở opera Norma của Bellini) năm 1960, một trong những bản thu hoàn hảo nhất của Callas. Casta diva là aria kinh điển và có mức độ phổ biến cao, mà hầu như ca sĩ opera nào cũng muốn hát để thể hiện đẳng cấp bel canto của mình, nhưng có lẽ chưa ai vượt qua được Callas, người đã làm sống dậy nó. Cách hát của Callas thể hiện rõ chất kịch tính của aria này, đúng nghĩa một nữ cao kịch tính. Đoạn cao trào, bà chỉ hát với note A5 nhưng âm lượng to khủng khiếp, cho ra những âm thanh căng tràn đầy kịch tính. Bà đã đạt đến độ linh hoạt bậc thầy của giọng hát khi phiêu liền mạch một làn hơi bị cắt nhỏ chỉ bằng một sự chuyển động nhẹ của thanh quản, rất tinh tế, đúng nghĩa là NGHỆ THUẬT HÁT ĐẸP. Trong khi hầu hết các giọng nữ khác hát đoạn này đều bị ngắt hơi hoặc lộ rõ hơi thở, ngay cả đến những diva như Caballe, Sills cũng khó tránh khỏi việc ngắt hơi hoặc làm hơi bị chậm đi. Một điều nữa, là Callas khi hát aria này đã thực sự diễn bằng giọng hát, thể hiện rõ cảm xúc, nội tâm nhân vật qua biểu cảm và giọng hát. Trong khi các ca sĩ khác thường chỉ đứng và hát, chỉ quan tâm đến phần hát mà bỏ qua phần diễn.
https://www.youtube.com/watch?v=mnKocTbNwRs

2. Joan Sutherland

Được BBC xếp ngay thứ hai trong danh sách 20 soprano vĩ đại nhất mọi thời đại, Joan Sutherland luôn được coi là một đối thủ đáng gờm của Callas trong kịch mục bel canto. Thậm chí, chính Callas khó tính đã từng thốt lên rằng: "Cô ấy đã bỏ sự nghiệp của tôi lại phía sau những 100 năm".
Khác với Callas, Sutherland không phải một giọng toàn năng, cũng không phải một bậc thầy về diễn xuất, nhưng lại nắm trùm ở kịch mục dành cho nữ cao màu sắc, mà đến chính Callas cũng không thể bì kịp. Sở hữu chất giọng nữ cao kịch tính bẩm sinh, nhưng nhờ công sức luyện tập bền bỉ, Sutherland gần như chuyển hẳn sang loại giọng màu sắc của bel canto với sự mềm mại, ngọt ngào đến khó tin, cái mà các giọng thuần kịch tính khác (thậm chí ngay cả Callas) cũng không thể làm được. Ở mảng này, bà được cho là một bậc thầy với chất giọng đẹp, trong sáng, càng lên cao lại càng sáng đẹp một cách lạ lùng với những kĩ thuật vô cùng khó khăn nhưng chuẩn mực đến từng cm. Những note D6, Eb6 của bà gần như không có đối thủ vì nó quá đẹp, lúc thì phóng ra với âm lượng khổng lồ, chắn ngang cả dàn nhạc, lúc lại biến tấu hoa mĩ một cách siêu phức tạp. Nếu ở Callas, chúng ta đôi khi vẫn tìm ra một số lỗi kĩ thuật nhỏ thì ở Sutherland, dù có soi kĩ đến mấy cũng vẫn là một sự hoàn hảo đến không tưởng ở mọi note nhạc. Nếu Callas là người khai phá thành công bel canto thì Sutherland chính là người đưa nó đến đỉnh cao nhất trong opera. Giới opera cũng ưu ái ngợi ca bà bằng danh xưng La Stupenda (Tuyệt diệu).

Nhược điểm lớn nhất của Sutherland là hát không rõ lời, khả năng diễn xuất chưa thực sự xuất thần và đa dạng (nhưng cũng không hẳn là không tốt), và đôi khi sự trau chuốt quá mức chưa chắc đã gây hấp dẫn với người nghe.

Nếu Callas là người đưa Casta diva đến sự kịch tính và cảm xúc thì Joan là người mang lại cho nó vẻ đẹp của âm thanh. Có rất ít ca sĩ dám hát aria này ở tone gốc G nhưng chỉ có Joan mới đẩy lên cao trào mạnh mẽ và đẹp đến như thế, với những note D6 sáng rực, đẹp một cách chuẩn mực, kèm theo những cú trillo trang trí vào note nhạc hoa mỹ đúng chất màu sắc của bel canto.
https://www.youtube.com/watch?v=iK2LwLyZAlc

3. Birgit Nilsson

Birgit Nilsson xứng đáng với danh hiệu giọng hát khổng lồ của mọi thời đại, bà là nữ cao kịch tính xuất sắc và thành công nhất thế kỉ XX, người đại diện cho trường phái opera Wagner (dù trước bà đã có một tên tuổi cực lớn là Kirsten Flagstad). Khác với tất cả các giọng nữ cao kịch tính khác vốn có âm sắc hơi tối kiểu nữ trung, Nilsson sở hữu một âm sắc sáng rực như một nữ cao màu sắc. Đây là một điều vô cùng quý hiếm, vì dù sáng và cao vút nhưng lại không mảnh, nhẹ như như nữ cao màu sắc thông thường, mà lại chắc nịch, đanh thép, khổng lồ đúng nghĩa kịch tính thực sự. Theo nhiều tài liệu ghi nhận, Nilsson có thể lên tới note F6, một note thuộc ngưỡng rất cao của giọng màu sắc mà giọng kịch tính không thể lên tới được. Nilsson còn đặc biệt hơn nữa so với các giọng ca khác khi càng về già, giọng của bà lại càng sáng ra. Bà cũng là một trong số rất ít nữ cao kịch tính có thể giữ giọng lâu bền mà không hề có dấu hiệu mất giọng, dù phải hát thường xuyên những vai kịch tính nặng trong suốt sự nghiệp.
Về kĩ thuật, có thể nói, Nilsson nắm trùm ở mảng "project" âm thanh, với những note B5, C6 được phóng ra với âm lượng khổng lồ, đanh thép, xuyên thủng một dàn nhạc, mà lại vô cùng chuẩn mực, chính xác đến không ngờ. Gần như không có giọng nam nào dám đọ giọng với bà ở những note cao vì uy lực của bà quá lớn, sẵn sàng át hết các giọng ca hát chung. Và mặc dù đồ sộ như vậy, nhưng bà vẫn có đầy đủ kĩ thuật và khả năng làm cho giọng hát của mình trở nên mềm mại ở những chỗ cần thiết. Thậm chí, kĩ thuật vuốt nhỏ giọng (pianissimo) của bà còn tốt hơn người ta tưởng rất nhiều. Khả năng điều khiển hơi thở tốt, giữ hơi bậc thầy giúp bà tung được những chuỗi note kịch tính căng tràn trong suốt một làn hơi dài bất tận, điều được coi là khó khăn với giọng kịch tính vốn bị âm lượng quá to chèn mất hơi thở.

Với tất cả những điều đặc biệt trên, Nilsson là giọng kịch tính thành công nhất ở mảng opera kịch tính nói chung và trường phái opera Wagner nói riêng. Sự nghiệp của bà là cuốn giáo trình tuyệt vời nhất để các giọng kịch tính sau này học hỏi.

Hạn chế của Nilsson có lẽ ở chất giọng quá sáng và đanh của bà bị đánh giá là không đẹp theo chuẩn mực opera Ý. Hơn nữa, kịch mục của Nilsson chưa thực sự rộng lớn như các diva khác. Thời kì đầu mới đi hát, Nilsson thường bị chê là có nhạc cảm chưa tốt. Chất giọng quá lớn cũng khiến bà gặp nhiều khó khăn trong quá trình thu âm. Ngoài ra, bà bị thiếu hụt ở âm khu trung, trầm, bà có thể làm chủ ở các quãng cao, nhưng quãng trung, trầm lại khá mờ, không dày, ấm như các nữ cao kịch tính khác.

Một trong những aria đỉnh cao nhất của Nilsson phải kể đến In questa reggia (trích từ vở opera Turandot của Puccini). Aria này thuộc vai diễn kịch tính nặng dành riêng cho nữ cao kịch tính, mà nhiều giọng spinto soprano chỉ dám thu trong phòng thu âm, chứ khó mà hát thường xuyên trên sân khấu được như Nilsson. Khác với các nữ cao kịch tính khác, Nilsson hát aria này với âm sắc sáng rực của giọng màu sắc, nhưng âm lượng áp đảo toàn bộ dàn nhạc, những note C6 của bà trong aria này đã trở thành huyền thoại với sự chuẩn mực đến khó tin. Và có lẽ, không một tenor nào dám "chọc giận" Nilsson nếu không muốn bị bà áp đảo hoàn toàn trong trận chiến của những note đô cao này.
https://www.youtube.com/watch?v=No7HztlaBJw

4. Montserrat Caballe

Trong những năm cuối đời, người ta đã từng hỏi Callas xem ai có thể thay thế được vị trí của bà, và Montserrat Caballe chính là lựa chọn duy nhất của bà. Tất nhiên, không một ai có thể thay thế được Callas, nhưng qua đánh giá của một người khó tính như bà, chúng ta đủ hiểu được tài năng của Caballe vượt trội cỡ nào. Khi đánh giá về Caballe, giới chuyên môn thường đưa ra một công thức: Callas (kĩ thuật và cảm xúc) + Teballdi (âm sắc giọng đẹp không ai bì kịp) = Caballe
Caballe sở hữu một chất giọng đẹp thuần Ý, ấm áp, đầy đặn và mềm mại như pha lê. Bà là người có hơi thở vô địch trong giới opera, một làn hơi của bà có thể kéo dài đến 1 phút 45 giây, đến mức nam danh ca opera Domingo đã phải thốt lên rằng: "Caballe đã từng giữ một hơi thở khi nhạc công chơi xong ba trang nhạc, và thậm chí có thể giữ lâu hơn thế". Lợi thế đó đã giúp Caballe có được những chuỗi note vô cùng dài hơi, mà vẫn mềm mại tựa hơi thở của gió. Theo nhiều tài liệu ghi nhận, bà đã từng giữ một chuỗi note dài 32 giây trong vở Don Carlos. Bà đặc biệt nổi tiếng ở mảng kĩ thuật pianissimo (vuốt nhỏ giọng - kĩ thuật đặc trưng của dòng bel canto) trên mọi note nhạc đạt được. Danh ca Domingo kể rằng, ông đã từng choáng ngợp trước kĩ thuật pianissimo của Caballe trong lần diễn chung vở Don Carlos tại Arena di Verona năm 1969, khi bà tung ra những pianissimo nhỏ li ti nhưng vẫn bay khắp cả sân khấu: "khoảng cách có thể từ 20 đến 30 mét - không gì có thể chuyển tải được cảm giác chia cách mạnh mẽ và hiệu quả hơn!". Về kĩ thuật, không ai có thể chuẩn mực và chính xác hơn Caballe, dù có thể không lấn sân sang những kĩ thuật phô diễn hoa mỹ màu sắc. Có thể nói, ở mảng opera bel canto dành cho loại giọng nữ cao trữ tình, không ai có thể qua mặt được Caballe bởi chất giọng quá đẹp tới mức long lanh, tráng lệ của bà với legato siêu mượt và cảm xúc lúc nào cũng căng tràn. Không chỉ vậy, với kĩ thuật cô cùng siêu đẳng, bà có thể hát cả những vai vốn dành riêng cho giọng kịch tính như Turandot, Salome một cách không thường xuyên mà không bị mất giọng. Đây là điều hiếm thấy với giọng trữ tình, đồng thời cũng mở rộng kịch mục của bà đến mức tối đa mà ít ca sĩ nào sánh kịp. Cùng với Callas (kịch tính), Sutherland (màu sắc), Caballe (trữ tình) đã tạo ra trụ thứ ba trong thế kiềng ba chân để xây dựng nên đế chế bel canto vững mạnh tới tận ngày nay.

Hạn chế của Caballe nằm ở chính ngoại hình ngoại cỡ của bà, kéo theo khả năng diễn xuất bị hạn chế rất nhiều. Bà cũng ít khi thành công ở các kĩ thuật phô diễn màu sắc kiểu Virtousso, và thường bị đóng khuôn ở cách hát trữ tình vì lối hát quá an toàn. Các note trên C6 của Caballe cũng bị đánh giá là hơi gượng, không quá đẹp như Sutherland.

Một trong những aria đỉnh cao nhất của Caballe phải kể đến Signore ascolta (vai Liu trong vở Turandot). Một chuỗi note dài bắt đầu từ những pianissimo Bb5 nhỏ li ti mà không gợn, vẫn vang rền xuyên qua không gian, len lỏi vào mọi ngõ ngách của nhà hát, kéo dài đến những chuỗi cressendo to đều, căng tràn về cuối trong 21 giây là một kì tích mà ngoài Caballe ra, chưa có ca sĩ nào làm được.
https://www.youtube.com/watch?v=UL9WzAdVDzA

5. Leontyne Price

Có một nữ ca sĩ da màu đã đánh bại các ca sĩ da trắng tài năng khác để trở thành một trong những ngôi sao opera lớn nhất của nhà hát danh giá Metropolitan, nhận mức catse ngang ngửa với các Prima Donna tên tuổi lúc bấy giờ là Maria Callas, Renata Tebaldi, Joan Sutherland, có một giọng nữ cao da màu đã vượt qua mọi sự kì thị, phân biệt chủng tộc gay gắt những năm thập niên 60 (nhất là trong opera - nền nghệ thuật của người da trắng) để trở thành ca sĩ opera da màu đầu tiên thành công ở tầm cỡ thế giới, ghi tên mình vào hàng ngũ những Prima Donna huyền thoại, đó chính là Leontyne Price - Prima Donna da màu thành công nhất trong suốt lịch sử hàng trăm năm của opera.


Là một spinto soprano, giọng hát của Leontyne có nội lực rất lớn, có thể đẩy lên kịch tính ở những đoạn cao trào, mà nhà phê bình Harold Schonberg đã ca ngợi trên tờ New York Times là “giọng hát của cô ấm áp và ngọt ngào với một âm lượng khỏe khoắn có thể dễ dàng lấp đầy bất cứ nhà hát nào”. Nhưng ở những đoạn trữ tình, giọng hát ấy lại trở nên mềm mại, mượt mà với những legato và pianissimo chau chuốt. Giống như Callas, Leontyne sở hữu một chất giọng vô cùng đặc biệt, đa dạng và giàu màu sắc, không thể lẫn với ai được. Chất giọng của bà có đặc trưng hơi khàn (giống với hai ca sĩ họ hàng xa của mình là Cissy Houston và Whitney Houston) và ồm, có thể belt giọng ngực ở quãng trung rất dày, đanh như một nữ trung (điều hiếm thấy ở đa số các soprano khác), âm khu trung ấm áp và đầy đặn, nhưng lên cao lại rất sáng, đẹp, chắc chắn. Tuy là một spinto soprano, nhưng quãng giọng rộng giúp bà vươn tới tận ngưỡng của coloratura soprano, đồng thời cũng thực hiện được rất nhiều kĩ thuật màu sắc, linh hoạt của loại giọng này. Điều này chứng tỏ Leontyne có một nền tảng kĩ thuật vô cùng điêu luyện và phong phú. Chính chất giọng đặc biệt kết hợp với kĩ thuật điêu luyện đã giúp Leontyne thực hiện một cách xuất sắc các vai diễn của nhà soạn nhạc Verdi, trở thành đại diện lớn nhất của trường phái opera Verdian trong thế kỉ XX, mà nhà phê bình Anh JB Steane từng viết: "người ta có thể kết luận từ các bản thu âm của Price rằng cô là thông dịch viên tốt nhất của Verdi trong thế kỉ này", còn nam danh ca opera Domingo thì nhận định rằng: "sức mạnh và cảm xúc trong giọng hát của Leontyne là một hiện tượng nữ cao Verdi đẹp nhất mà tôi từng nghe". Sự nghiệp thu âm đa dạng từ các aria kịch tính đến màu sắc, trữ tình, spinto và khả năng thể hiện nhiều loại vai khác nhau đã giúp bà trở thành một trong những "Prima Donna Assoluta" của Met.

Sở trường lớn nhất của Leontyne có lẽ nằm ở việc thư giãn các cơ cằm, môi, khẩu hình để điều khiển độ vang của giọng hát và thay đổi tính chất âm thanh một cách tuyệt vời. Đặc biệt ở các note đô cao, không ai làm điều này tốt hơn bà.

Sự nghiệp của Leontyne đã mở đường cho nhiều thế hệ ca sĩ opera da màu sau này, trở thành cảm hứng bất tận cho nhiều giọng nữ cao nổi tiếng như Renee Fleming, Kiri Te Kanawa, Jessye Norman, Leona Mitchell, Barbara Bonney, Sondra Radvanovsky. Với những đóng góp lớn của mình, bà đã được tạp chí BBC xếp thứ 4 trong danh sách 20 soprano vĩ đại nhất thế kỉ XX. Leontyne cũng là nữ ca sĩ opera nhận được nhiều giải Grammy nhất với tổng cộng 13 giải thưởng. Buổi biểu diễn vở Il Trovatore trong lần debut của bà tại Met đã nhận được những tràng vỗ tay liên tục trong suốt 42 phút, một trong những màn vỗ tay dài nhất trong lịch sử nhà hát này.

Nhược điểm của Leontyne cũng nằm ở chất giọng khàn của bà, nó bị đánh giá là hơi khác so với chuẩn mực opera Ý, nhiều người nghe không quen sẽ cảm thấy hơi khó chịu. Leontyne hoàn toàn có khả năng mở rộng kịch mục sang bel canto, nhưng bà chỉ dừng lại ở các vai dành cho spinto soprano.

Một trong những aria đỉnh cao nhất của Leontyne phải kể đến O Patria Mia trong vở opera Aida của Verdi, đây cũng là vai diễn huyền thoại đem lại tên tuổi cho Leontyne mà chưa từng có ca sĩ nào thể hiện thành công hơn bà. Người ta thậm chí còn đồn rằng Birgit Nilsson sau khi nghe Leontyne thể hiện Aida thì không bao giờ dám động vào vai diễn này lần nữa. Trong buổi diễn opera cuối cùng vào năm 1985 tại Met, ở aria này, Leontyne đã một lần nữa làm khán giả sững sờ với màn vuốt note C6 16 giây bậc thầy không ai sánh kịp.
https://www.youtube.com/watch?v=xGfP38nd-U0

Tất nhiên, tòa lâu đài opera và nhạc cổ điển rộng lớn vẫn còn rất nhiều tên tuổi bậc thầy khác đáng chú ý, nhưng trên đây là 4 diva hàng đầu mà có lẽ khó ai có thể vượt qua họ.

_Đức Long_
Hải Phòng ngày 12 tháng 8 năm 2014